Одамлар нима дейдими ёки шариат нима дейди?

2-қисм

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Ислом инсонга алоҳида ўзига хос қарашни ўргатади. Қуръон каримда Аллоҳ таоло айтади:

إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ

«Албатта, Аллоҳ наздида сизларнинг ҳурматлироғингиз – тақводорроғингиздир».   (Ҳужурот:13)

Демак, инсоннинг қадри бойлиги, лавозими, миллати ёки машҳурлиги билан эмас, Роббисига бўлган тақвоси билан белгиланади. Агар жамият ушбу мезонни йўқотса, у одамларни ҳам нотўғри баҳолай бошлайди. Бой инсон ҳурматли, ҳалол инсон эса эътиборсиз; машҳур инсон намуна, солиҳ инсон эса танилмайдиган ҳолат юзага келади.

Фикрий инқирознинг яна бир аломати шундаки, инсон ҳақиқатни далил билан эмас, шахслар билан ўлчайди. Агар бир гапни машҳур одам айтса, қабул қилади. Айни ўша гапни оддий инсон айтса, эътибор бермайди. Ҳолбуки, Исломда ҳақиқат шахсларни белгилайди, шахслар ҳақиқатни эмас. Шунинг учун саҳобалар ҳар бир гапни Қуръон ва Росулуллоҳ ﷺнинг суннати билан солиштирар эдилар. Улар учун ҳақиқат манбаи инсоннинг обрўси эмас, Аллоҳнинг ваҳийси эди.

Бугун ахборот жуда тез тарқаляпти. Ижтимоий тармоқларда бир неча сония ичида миллионлаб инсон бир фикрни кўриши мумкин. Бунинг ўзи ҳам неъмат, ҳам синовдир. Чунки инсон ҳар куни юзлаб фикрлар билан тўқнаш келади. Агар унда мустаҳкам мезон бўлмаса, у ҳар янги ғоя таъсирида ўзгариб кетаверади. Бугун бир қарашни қабул қилади, эртага унга зид бўлган бошқа қарашни қабул қилади. Натижада унинг ҳаётини ҳақиқат эмас, муҳит бошқаради.

Шу сабабли мусулмоннинг энг катта бойлиги мол-мулки ёки кучи эмас, балки соғлом фикрлаш мезонидир. Чунки шу мезон орқали у ҳақ билан ботилни, ҳалол билан ҳаромни, адолат билан зулмни ажратади. Агар мезон йўқолса, инсон энг ёруғ ҳақиқатни ҳам шубҳа билан қарши олади, энг катта ботилни ҳам тараққиёт деб қабул қилиши мумкин.

Тарих шуни кўрсатадики, буюк ўзгаришлар аввало инсонларнинг онгида бошланган. Мадина жамияти ҳам биринчи навбатда инсонларнинг фикри ўзгаргани учун барпо бўлди. Улар аввал қалбларида Аллоҳнинг ҳукмини энг олий мезон сифатида қабул қилдилар. Ана шундан кейингина ҳаётларида, оилаларида ва жамиятларида ҳақиқий ўзгариш юз берди.

Шунинг учун ҳам бугун ҳар бир мусулмон ўзини ислоҳ қилишни ташқи ўзгаришлардан эмас, ана шу саволдан бошлаши лозим: мен ҳақиқатни қаердан оляпман? Менинг қарорларимга Қуръон ва Суннат раҳбарлик қиляптими ёки одамларнинг олқиши ва танқидими? Чунки инсон қайси мезонга эргашса, охир-оқибат ўша мезон унинг ҳаёт тарзини ҳам белгилайди.

Энг катта муаммо шундаки, кўпчилик инсонлар мезон ўзгарганини муаммо деб ҳам ҳисобламайди. Улар буни «замон талаби», «дунё ўзгарди», «ҳаёт шундай» деган иборалар билан изоҳлайди. Ваҳоланки, замон ва маконлар ўзгаради, шакл ва воситалар ҳам ўзгаради. Аммо ҳақиқатнинг мезони ўзгармайди. Чунки уни инсон эмас, оламларнинг Парвардигори белгилаган. Аллоҳ таоло айтади:

ثُمَّ جَعَلْنَٰكَ عَلَىٰ شَرِيعَةٍ مِّنَ ٱلْأَمْرِ فَٱتَّبِعْهَا وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَآءَ ٱلَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ

«Сўнгра Биз сени иш (дин) борасидаги бир шариат устида қилдик. Бас, унга эргашгин ва билмайдиган кимсаларнинг ҳавойи нафсларига эргашмагин». (Жосия:18)

Бу оятда икки йўл аниқ ажратилган: бири — Аллоҳ белгилаган шариат, иккинчиси — инсонларнинг хоҳиш-истаклари. Инсон бу иккисини бир вақтнинг ўзида мезон қила олмайди. Қайси бирига устуворлик берса, иккинчиси орқа ўринга тушади.

Бугун мусулмонлар дуч келаётган кўплаб муаммоларнинг илдизи ҳам шу ерда ётибди. Биз кўпинча натижалар билан курашамиз, сабаблар билан эмас. Ахлоқ бузилганидан шикоят қиламиз, аммо ахлоқни белгилайдиган мезон ўзгарганини кўрмаймиз. Ёшлар бегона ғояларга эргашаётганидан хавотирланамиз, аммо уларнинг қалбига қайси ғоялар болалигидан сингдирилганини таҳлил қилмаймиз. Адолат йўқлигидан нолиймиз, аммо адолат инсон ўйлаб топган тузум билан эмас, балки Аллоҳнинг ҳукмларини татбиқ қилиш билан қарор топишини унутиб қўямиз.

Дарахтнинг шохларини кесиш билан уни қуритиб бўлмаганидек, жамиятдаги муаммоларнинг фақат оқибатларига қарши курашиш билан ҳам ҳақиқий ўзгаришларни амалга ошириб бўлмайди. Илдиз соғлом бўлмаса, янги шохлар ҳам касал бўлиб чиқаверади. Жамиятнинг илдизи эса, унинг фикридир. Инсонлар ҳақиқатни қандай ўлчашса, эртага қуриладиган жамият ҳам худди шу мезон асосида шаклланади.

Шунинг учун мусулмоннинг биринчи вазифаси ўз қалбидаги мезонни текширишдир. Менинг қарорларимни нима бошқаряпти? Манфаатми? Одамларнинг мақтовими? Қўрқувми? Урф-одатми? Ёки Аллоҳнинг Китоби ва Расули ﷺнинг суннатими?

Бу савол ҳар куни инсон билан бирга бўлиши керак. Савдо қилаётганда ҳам, фарзанд тарбиялаётганда ҳам, дўст танлаётганда ҳам, ахборот ўқиётганда ҳам. Чунки инсоннинг ҳаёти катта қарорлардан эмас, ҳар куни қабул қиладиган юзлаб кичик қарорлардан ташкил топади. Агар ушбу қарорларнинг мезони тўғри бўлса, инсон тўғри йўлда мустаҳкамланади. Агар мезон бузилса, хатолар ҳам бирин-кетин одатга айланади. Аллоҳ таоло айтади:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَانًا

«Эй мўминлар! Агар Аллоҳдан қўрқсангиз, У сизларга ҳақ билан ботилни ажратадиган фаросат ато қилади».            (Анфол:29)

Демак, ҳақ билан ботилни ажратиш қобилияти фақат ақлнинг ўзи билан эмас, балки тақво билан ҳам боғлиқ. Қалб Аллоҳга яқинлашган сари инсоннинг мезони ҳам тозаланади. Шунинг учун исломий фикрлаш фақат маълумот йиғиш эмас, балки қалбни ҳам тарбиялашдир.

Бугун умматнинг ҳақиқий эҳтиёжи яна бир-бири билан тортишиш эмас, балки ҳақиқатнинг тўғри мезонига қайтишдир. Чунки барча ихтилофларнинг ечими бирор шахснинг фикрида эмас, балки Аллоҳ нозил қилган ҳидоятдадир. Қуръон ҳар бир авлод учун мезондир, Суннат ҳар бир замон учун йўлдир. Бу икки манбага содиқ қолган уммат йўлини йўқотмайди.

Шундай экан, мақоланинг бошида берилган саволни яна бир бор ўзимизга қўяйлик: «Одамлар нима дейдими ёки шариат нима дейди?»

Бу шунчаки сарлавҳа эмас. Бу ҳар бир мусулмоннинг ҳар куни ўзига бериши лозим бўлган саволдир. Чунки ушбу саволга қандай жавоб беришимиз нафақат бугунги қарорларимизни, балки фарзандларимиз тарбиясини, жамиятимизнинг келажагини ва Роббимиз ҳузуридаги ҳисобимизни ҳам белгилайди.

Ҳақиқат ҳеч қачон кўпчиликнинг фикри билан ўзгармайди. Замонлар алмашади, давлатлар қулайди, ғоялар келиб-кетади, аммо Аллоҳнинг ҳукми собит қолади.

Салоҳиддин

19.08.2026й