بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـٰنِ الرَّحِيمِ

Роя газетаси:

2017 йилги Давос иқтисодий форуми Глобаллаштириш ва магнатлар кураши

Доктор Муҳаммад Малковий қаламига мансуб

Роппа-роса бир йил муқаддам бундай сўзларни ёзган эдик: «Давос форуми мажбурий муҳожирлик, давлатлар ва режимлар емирилиши, халқаро кураш ва низолар, ишсизлик, озиқ-овқат тақчиллиги каби аламли халқаро масала ва кризисларни муҳокама қилиш билан ниҳоясига етди». Мана, тўла бир йил бўлибди ҳамки, муҳокама этилган мазкур масала ва кризисларнинг бирортаси ҳам ҳал этилгани йўқ. Аксинча, қашшоқлик нисбати ортмоқда, дунёдаги нарх-наво омили кучаймоқда, бутун дунё бўйлаб сочилган Сурия қочқинлари сони беш миллиондан ортиб кетди… Бугун сармоядорлар ва сиёсатчилар тўпланиб, дунёни жарликка, суръат билан қулашга етаклаб кетмоқдалар, оғир кризислар устига кризислар, муаммолар устига муаммолар орттирмоқдалар. Айнан шулар очлик, касаллик, қотиллик, қийноқ ва қочқинликдан қийналаётган миллионлаб инсонлар ҳаётини янада қийин аҳволга олиб келмоқдалар. Бу форум ташкил этилганидан бери молиявий ҳукмронлик қуролларидан бири бўлишдан, йирик кимсалар манфаатини камбағал ва бечоралар ҳисобига муҳофаза қилишдан бошқа нарсага ярамади. Айни иқтисодий форумга 1971 йил яҳудий иқтисодчи Клаус Шваб асос солган. Ўшандан бери Давос форуми бутун оламни йирик корпорация ва Халқаро Банклар томонидан бошқарилувчи молиявий муассасага қай даражада итоат этишини ўлчовчи термометр вазифасини ўтамоқда. Бу форумга халқаро йирик ширкат ва банклар ҳукмронлик қилади. Шу билан бирга, айни форум анқонинг уруғини кутавериб силласи қуриган қашшоқ ва оч халқ учун ухлатувчи морфин бермоқда. Бу форумнинг таъсис этилиши АҚШ томонидан Бреттон-Вудс битимининг бекор этилиши билан бир вақтга тўғри келгани ҳам тасодиф эмас. Зеро, Бреттон-Вудс битимида АҚШ доллари олтин ўрнини эгаллаб, Американинг молиявий ҳукмронлиги манбаига ва капиталистик глобаллаштириш калитига айланди.

18-20 январ кунлари Швейцарияда бўлиб ўтган «Давос 2017» форуми, капитализмнинг иқтисод ва олам бойликлари устидан қилаётган ҳукмронлик занжирининг навбатдаги ҳалқасидир. Зеро, капитализм айни ҳукмронликни кризислар келтириб чиқариш орқали амалга оширмоқда. Катта давлатлар ҳам олам бойликлари устида ўзаро кураш олиб боришмоқда, камбағал халқлар эса сариқ чақага ҳам эга бўлолмай қолмоқда…

Шуниси аниқки, ушбу халқаро молиявий муассасаларнинг халқлар бойлигига ҳукмрон бўлишлари бора-бора заифлаша бошлади, улар аянчли даражада муваффақиятсизликка юз тутишлари мумкин бўлиб қолди. Гап шундаки, айни муассасалар фойдаланаётган глобал иқтисодий системанинг пайтавасига қурт тушиб, барча соҳада аврати очилиб қолди ва шармандаси чиқа бошлади. Стивен Фидлернинг «Уолл-Стрит Жорнал» газетасида ёзишича, Европа ва АҚШдаги сўнгги ўзгаришлар ортидан, яъни «Британиянинг Европа Иттифоқидан чиқиши ва Дональд Трампнинг АҚШ президенти бўлиб сайланишидан сўнг глобал иқтисодий система» ликиллаб қолди. У базўр оёғида турибди, иккинчи жаҳон уруши тугаганидан сўнг бошланган глобал интеграция оқими хавф остида. Стивенга кўра, товар ва молларнинг эркин оқиб кириши билан ажралиб турувчи глобаллаштириш системаси бугун оғир синовга юз тутмоқда. Чунки – дейди у – бу глобаллаштириш системаси бойликни шунча кўпайтиришига қарамасдан, миллионлаб инсонларни қашшоқлик ботқоғидан тортиб чиқаришда муваффақиятсизликка учради. Бу система Ғарбдаги асосий секторларда тенглик ва умид қилинган фаровонликни рўёбга чиқарувчи система йўқлигини ҳис қилишни пайдо қилди. Одамлар ишончини ўрганувчи «Эдельман» марказининг йиллик ҳисоботига кўра, аксар халқлар иқтисодий ва сиёсий тузумлар бизни мана шундай хор аҳволга солиб қўйди, деб ҳисобламоқда.

Навбатдаги Давос форумида юз берган энг ғаройиб ҳол шу бўлдики, Хитой президенти Си Цзиньпин глобаллаштириш системасини ҳимоя қилди. У «глобаллаштириш системасини қутқариб қолишга ҳаракат қилиш лозим», деди. Гарчи унинг бу баёноти Трампнинг глобаллаштиришга қарши баёнотлари танқиди сифатида янграган бўлса-да, бироқ бунда муҳим бир парадокс бор. Чунки ҳануз хитойча социализм системасига эътиқод қилаётган бир давлат раҳбари энди глобаллаштиришни ҳимоя қилиб қолди. Демак, капитализм ўз манфаатларига хизмат қилиши учун олиб келган глобаллаштиришдан, энди бошқа биров фойдаланаётган кўринади. Натижада, иқтисодчи экспертлар Пекин билан Вашингтон орасида тижорат уруши келиб чиқиш хавфидан огоҳлантиришмоқда. Дарҳақиқат, капиталистларнинг еб тўймаслиги ва даромад орттириш учун турли воситаларни қидириши сабабли Хитой дунё сармоядорлари учун энг унумдор, давлатга айланди, у ерда ҳамма нарсанинг заводлари очилган. Бу эса АҚШ билан Европани Хитойда ишлаб чиқарилган товарларнинг йирик бозорига айлантирди.

Трамп қарашлари бўйича, Хитойни энг муҳим куч-қудрат омилларидан биридан, яъни ишлаб чиқариш учун унга молларнинг оқиб кириш, сўнг ўз маҳсулотларини АҚШ ва Европа бозорларига экспорт қилишдек муҳим қудратидан маҳрум қилиш керак. Аммо бундай қараш зоҳирда Америка қудратини намоён этса-да, бироқ аслида, унинг мабда-системасини вайрон этади. Чунки маблағ ва иш-бизнесларни Хитойдан Америкага қайтариш, унинг иқтисодиётини – ўн йил давом этган қийинчилик ортидан – барқарорлашишига ёрдам берса-да, бироқ бунинг учун катта иқтисодий молиявий силкиниш албатта бўлиб ўтиши керак. Бу силкиниш эса глобал тузумни ағдариб ташлаши мумкин… Белгия бош вазири ўринбосари бу ҳақда – глобал пойдевордаги айни ўзгариш ғоят хавфли эканини таъкидлади. Бундан ташқари, капиталистик тузум устунларидан биридаги инқилоб бутун тузумга, бинобарин, Америка ва Европа куч-қудратига зарар етказиши турган гап. Бу ҳақда Жаҳон Банки директори Кристин Лагард сўз юритиб, «глобаллаштиришга орқа ўгирмоғимиз жуда хавфлидир», дея огоҳликка чақирди. Машҳур иқтисодчи Нуриэль Рубини ҳам агар йирик давлатлар бир-бирларига ёрдам қўлини чўзмас экан, савдо, валюта ва молияда хатарли низолар келиб чиқиши мумкинлигидан огоҳлантирди.

Ҳақиқатда, капиталистик глобал тузум оламни реал кризис хавфига олиб келди. Қитъалараро корпорациялар моллари юзлаб баробарга ортиб кетди ва бу корпорациялар бойликларни, бутун оламдан тўплаб, бир ерга ғарам қилиб олишди. Бир вақтнинг ўзида, халқлар қашшоқлиги ортгандан ортиб, зулм ва зўравонликни ҳис эта бошладилар… Халқнинг бундай ҳис-туйғуси эса, худди араб давлатлари қўзғолони каби, ҳар қандай лаҳзада портлаши мумкин… Бундай портлаш халқларни эксплуатация қилиб, бойликларини талон-тарож қилаётган мавжуд глобал тузумни ларзага солиши муқаррар. Бундан ташқари, капитализм майдонидан ташқарида юрувчи Хитойдек бир давлатга йирик глобал қудрат ва иқтисодга айланишга имкон берган ҳам, бутун Ғарбнинг капиталистик тузумига таҳдид солишига сабаб бўлган ҳам мана шу капиталистик тузумдир. Эртага Ҳиндистон, Бразилия ва Туркия каби бошқа давлатлар ҳам кучайиб, бу йирик молиявий давлатлар билан беллашишга ҳаракат қилиб қолиши ҳам эҳтимолдан холи эмас. Шунингдек, хусусан, Трамп ва унинг маслаҳатчилари етакчилигидаги АҚШ бу давлатлар хавфсизлиги ва тинчлигига раҳна солиб, халқаро тузум келажагини хавф остида қолдириши ҳам турган гап.

Шундай қилиб, демак, иккинчи жаҳон урушидан кейин Америка ихтиро қилган глобаллаштириш деган нарса оламни тубсиз жарлик ёқасига олиб келиб қўйди. Бунга Аллоҳ Таолонинг ҳақ-рост айтган ушбу каломи мос келади:

إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعَامُ حَتَّىٰ إِذَا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا كَأَن لَّمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ ۚ كَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

«Дарҳақиқат, бу ҳаёти дунёнинг мисоли худди Биз осмондан ёғдирган бир сувга ўхшайди, бас, одамзод ва ҳайвонот ейдиган нарсалардан иборат бўлган ер набототи у билан аралашиб, ҳатто ер чирой олиб, ясан-тусан қилганида ва ернинг аҳли унинг устида кучли-қудратлимиз, деб ўйлай бошлаганида, ерга кечаси ё кундузи Бизнинг фармонимиз келиб, Биз уни гўё куни-кеча обод бўлмагандек, вайронага айлантириб қўюрмиз. Тафаккур қила оладиган қавм учун оятларни мана шундай муфассал баён қилурмиз»  [Юнус 24]

Роя газетасининг 2016 йил 25 январ чоршанба кунги 114-сонидан