Росулуллоҳ ﷺ сийратларида халқаро муносабатлар ва стратегик зийраклик

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Бугунги кунда кўплаб мусулмонлар Исломни фақат шахсий ибодатлар мажмуаси деб тушуниб, унинг сиёсий ва иқтисодий жиҳатларини унутиб қўймоқдалар. Ваҳоланки, Пайғамбаримиз Муҳаммад ﷺнинг ҳаётлари нафақат мафкуравий етакчиликнинг, балки давлат бошқаруви ва халқаро сиёсатнинг энг олий намунасидир. У зот ﷺ Мадинада кичик бир жамиятдан қисқа вақт ичида дунёнинг икки буюк империяси – Рум ва Форсга ҳайбат солувчи қудратли давлат барпо этдилар. Бу муваффақият замирида Аллоҳнинг ваҳийси билан бирга, Росулуллоҳ ﷺнинг ҳайратланарли даражадаги сиёсий зийракликлари ва халқаро вазиятни теран англашлари ётар эди. У зот ﷺ сиёсатни ҳокимият талашиш деб эмас, балки Аллоҳнинг омонати ва Уммат ишларини Ислом асосида бошқариш деб билдилар ҳамда бу йўлда дунёдаги мавжуд кучлар нисбатини доимо ҳисобга олдилар.

Мусулмонлар ҳали Маккада, заиф ва мазлум бўлган кезларидаёқ Росулуллоҳ ﷺ халқаро сиёсий харитани диққат билан кузатар эдилар. Макка мушрикларининг тазйиқи чидаб бўлмас даражага етганда, у зот ﷺ саҳобаларга Ҳабашистонга (Эфиопия) кетишни буюрдилар. Албатта, бу шунчаки қочиб кетиш эмас, балки пухта ўйланган стратегик юриш эди. Росулуллоҳ ﷺ Ҳабашистон подшоҳи Нажошийнинг шахсиятини, унинг диний қарашларини ва адолатпарварлигини яхши билардилар. У зот ﷺ Ҳабашистоннинг Макка билан бўлган мураккаб муносабатларини ва Нажошийнинг мустақил сиёсат юритишини ҳисобга олиб, мусулмонлар учун у ерни энг хавфсиз “сиёсий бошпана” деб топдилар. Натижада Ҳабашистонга мусулмонларни ҳайдаб чиқариш талаби билан борган Қурайш элчилари (Амр ибн Осс бошчилигида) қуруқ қўл билан қайтишга мажбур бўлдилар, бу эса мусулмонларнинг илк халқаро ғалабаси эди.

Қуръони Каримдаги “Рум” сурасининг тушиши мусулмонларнинг сиёсий онгини кенгайтиришда муҳим аҳамият касб этди. Ўша пайтда дунёнинг икки “суперқудрати” – Византия (Рум) ва Сосонийлар (Форс) ўртасида аёвсиз уруш кетаётган эди. 614-йилда форслар Қуддусни эгаллаб, Византияни мағлуб этдилар. Макка мушриклари бундан суюндилар, чунки улар ўзларини мажусий форсларга яқин деб билардилар. Мусулмонлар эса аҳли китоб бўлган румликларнинг мағлубиятидан маҳзун бўлишди. Шунда Аллоҳ таоло бир неча йил ичида румликлар қайта ғолиб бўлиши ҳақида башорат хабарини берди. Росулуллоҳ ﷺ саҳобалар билан биргаликда бу икки давлатнинг ҳарбий ҳаракатларини, иқтисодий аҳволини ва сиёсий заифликларини муҳокама қилардилар. Бу мусулмонлар учун ҳақиқий “халқаро аналитика” мактаби эди. Улар ўзларини фақат кичик бир шаҳарга қамалган гуруҳ эмас, балки глобал сиёсий жараёнларни кузатиш билан сиёсий тажриба орттираётган ва келажакда ана шу халқаро сиёсатга ўз ҳукмини ўтказадиган куч сифатида ҳис қила бошладилар. Бу башоратнинг амалга ошиши мусулмонларнинг сиёсий башорат қилиш қобилияти ва халқаро воқеаларни тўғри таҳлил қилишига бўлган ишончини мустаҳкамлади.

Мадинага ҳижрат қилгандан сўнг, Росулуллоҳ ﷺ биринчи навбатда “Мадина васиқаси”ни (конституциясини) туздилар. Бу ҳужжат нафақат ички тартибни, балки ташқи алоқаларни ҳам тартибга солувчи ва Исломга асосланган қонун эди. Шартномага кўра, Мадинадаги турли диний гуруҳлар, жумладан, яҳудий қабилалари ташқи ҳужум содир бўлганда мусулмонлар билан бирга шаҳарни ҳимоя қилиш мажбуриятини олдилар. Росулуллоҳ ﷺ бу билан Мадина атрофида хавфсизлик камарини яратдилар. У зот ﷺ ички душманларнинг ташқи кучлар (Қурайш) билан яширин иттифоқ тузишига йўл қўймаслик учун уларни ҳуқуқий ва сиёсий жиҳатдан боғлаб қўйдилар. Бу “ички барқарорлик – ташқи сиёсатнинг муваффақият гаровидир” деган тамойилнинг амалий ифодаси эди. Шунингдек, Росулуллоҳ ﷺ Мадина атрофидаги қабилалар билан алоҳида бетарафлик шартномаларини имзоладилар, бу эса Қурайшнинг Мадинага бўлган савдо йўлларини хавф остида қолдирди ва уларни сиёсий музокараларга мажбур қилди.

Ҳудайбия сулҳи Росулуллоҳ ﷺнинг сиёсий ишлари энг юқори нуқтага чиққан воқеадир. Сулҳ шартлари сиртдан мусулмонлар учун мағлубиятдек кўринар эди: мусулмонлар умра қилмай қайтишлари, Маккадан қочганларни қайтариб беришлари керак эди. Саҳобалар, хусусан, Умар ибн Хаттоб бундан қаттиқ изтиробга тушдилар. Аммо Росулуллоҳ ﷺ кўраётган воқелик стратегик жиҳатдан бутунлай бошқача эди. У зот ﷺ Қурайш билан 10 йиллик тинчликка эришиш орқали энг катта ташқи таҳдидни бартараф қилдилар. Бу эса мусулмонларга Шимолдаги Хайбар яҳудийлари хавфини бартараф этишга ва Ислом даъватини Арабистон ярим ороли бўйлаб тўсиқларсиз ёйишга имкон берди. Сулҳдан кейинги икки йил ичида Исломни қабул қилганлар сони олдинги 19 йилдагидан кўпайиб кетди. Бу воқеа Росулуллоҳ ﷺнинг сиёсий вазиятни нақадар тўғри баҳолай олганларини ва қўлдан келиши мумкин бўлган энг фойдали қарорни қабул қилиш маҳоратларини ифодалайди. У зот ﷺ ўша лаҳзада озгина ён бериш орқали (тактика), аслида каттароқ ва стратегик зафарнинг пойдеворини қўйдилар.

Сиёсий фаолиятнинг ажралмас қисми – ахборот ва разведкадир. Росулуллоҳ ﷺ бу соҳага ниҳоятда катта аҳамият берганлар. Бадр жангида у зот ﷺ душман қўшинининг сонини билиш учун улар кунига нечта туя сўяётганини аниқлатиб, шу асосда рақиб кучини ҳисоблаб чиққанлар. Ҳандақ жангида эса, Нуъайм ибн Масъуд исмли шахс орқали иттифоқчи қўшинлар ва яҳудийлар ўртасида шубҳа-гумон уйғотиб, уларнинг коалициясини ичкаридан парчалаб ташлаганлар. Бу “ахборот уруши” ва “психологик операция”ларнинг илк мукаммал намуналаридир. Росулуллоҳ ﷺ душманнинг ҳар бир қадамини, режасини ва ички зиддиятларини олдиндан билиб туриш учун махсус ахборот йиғувчилар тизимини йўлга қўйган эдилар. Бугунги тил билан бу “разведка” деб аталади ва усиз давлатнинг хавфсизлигини таъминлаб бўлмайди.

Ҳудайбиядан сўнг Росулуллоҳ ﷺ халқаро сиёсатда янада глобал қадам ташладилар – дунё подшоҳларига элчилар юбордилар. Византия императори Ҳиракл, Форс шоҳи Хусрав ва Миср ҳокими Муқавқисга юборилган мактублар Ислом давлатининг халқаро майдонга чиқиши эди. Бу мактубларнинг услуби ниҳоятда кескин ва аниқ бўлиб, уларда Исломга чақириқ билан бирга сиёсий огоҳлантириш ҳам бор эди. Форс шоҳи мактубни йиртиб ташлаганда, Росулуллоҳ ﷺ унинг мулки ҳам парчалаб ташланишини башорат қилдилар. Бу шунчаки ҳиссий муносабат эмас, балки Форс империясининг ички сиёсий инқирози ва яқин орада қулашини кўра олиш, Аллоҳнинг ваъдасига қатъий ишониш ва ана шу йўлда амал қилишнинг яққол намунаси эди. Росулуллоҳ ﷺ элчиларни танлашда ҳам уларнинг нотиқлигига, ташқи кўринишига ва борадиган юртларининг тили ва маданиятини билишига алоҳида эътибор қаратганлар, бу эса бошқа давлатга таъсир ўтказишнинг юксак намунасидир.

Иқтисодий воситалар ҳам Росулуллоҳ ﷺ сиёсатида муҳим ўрин тутган. Масалан, Сумома ибн Усол имон келтиргач, Қурайшга Ямамадан борадиган буғдойни тўхтатиб қўйиши иқтисодий блокаданинг илк кўриниши эди. Қурайш очликдан қийналиб, Росулуллоҳ ﷺга ялиниб хат ёзганида, у зот ﷺ инсонпарварлик юзасидан блокадани очишга рухсат берганлар. Бу воқеа иқтисодий таъсир кучини сиёсий мақсадлар йўлида қандай ишлатиш мумкинлигини кўрсатади. Шунингдек, Мадинада мусулмонлар учун алоҳида бозор ташкил қилиниши яҳудийларнинг иқтисодий монополиясини синдиришга қаратилган муҳим сиёсий ва иқтисодий юриш эди.

Росулуллоҳ ﷺ сийратларини ўрганиш бизга шуни англатадики, мусулмон киши дунёдан узилган, заиф ва сиёсий жараёнларга бефарқ бўлиши мумкин эмас. Ҳақиқий иймон эгаси дунёдаги сиёсий ўйинларни англайдиган, халқаро вазиятни – умумий равишда бўлса-да – тўғри таҳлил қила оладиган ва Уммат манфаати учун тўғри қарорлар қабул қиладиган зийрак шахс бўлишга интилиши лозим. Сиёсат – бу воқеликка рози бўлиб, унинг ортидан эргашиш, шунингдек, уни фақат бир тоифа шуғулладиган алоҳида соҳа деб билиш эмас, балки мавжуд бузуқ воқеликни Исломнинг адолатли низоми асосида ўзгартириш санъатидир. Агар ҳатто Пайғамбар ﷺга ваҳий келиб турган бўлса-да, у зот ﷺ халқаро сиёсатни мукаммал ўрганган ва қўллаган эканлар, демак, бугунги мусулмонлар учун дунё сиёсатини тушуниш ва унда фаол бўлиш нафақат зарурат, балки Росулуллоҳ ﷺнинг суннатларига эргашишдир. Зеро, сиёсий онгсизлик ташқи ғаламис кучларнинг қўлида қўғирчоқ бўлиб қолишга олиб келади. Мусулмонлар қачонки Росулуллоҳ ﷺ каби халқаро вазиятга Ислом ақидасидан туриб қараш, унга қандай қилиб таъсир ўтказиш ҳақида фикрлашни, бинобарин, ўз юртидаги сиёсатни Ислом ва мусулмонлар манфаатига қараб ўзгартиришни ўргансаларгина, дунёда яна етакчилик мавқеига қайтадилар.

Бугунги куннинг глобал воқелигида Росулуллоҳ ﷺнинг мана шу сиёсий меросига ва халқаро аҳволни теран англаш қобилиятига бўлган эҳтиёж ҳар қачонгидан ҳам юқоридир. Масалан, ҳозирги кунда Ғазодаги тинимсиз қирғинлар ва АҚШ ҳамда унинг арзандаси лаънати яҳудий вужудининг Эрон ва Ливанга нисбатан олиб бораётган ҳарбий босқинини шунчаки тасодифий низолар деб баҳолаш катта сиёсий хато бўлади.

Бироқ бугунги куннинг энг аччиқ ва аламли воқелиги шундаки, мусулмон уммати Росулуллоҳ ﷺ асос солган ва мусулмонларнинг ҳақиқий қалқони бўлган ягона Ислом Давлатига эга эмас. Мадинада пойдевори қўйилган ушбу яхлит сиёсий вужуднинг йўқлиги сабабли, бугун мусулмон ўлкалари тарқоқ, заиф ва халқаро сиёсат майдонида мустақил қарор қабул қила олмайдиган, фақатгина мустамлакачиларнинг режалари ижро этиладиган майдонга айланиб қолди. Ғазодаги мислсиз қирғинлар ва Эрон атрофидаги ҳарбий ҳаракатлар қаршисида бутун бир мусулмон оламининг чорасиз ва тилсиз қолиши – айнан мана шу ягона сиёсий етакчилик ва давлатчилик тизими мавжуд эмаслигининг аянчли оқибатидир.

Росулуллоҳ ﷺ бизга қолдирган кучли сиёсий етакчилик асослари фақатгина шахсий билим учун эмас, балки давлат ва Умматни ҳимоя қилиш ҳамда Исломни дунёга ёйиш учун эди. Шу боис, Росулуллоҳ ﷺнинг сийратларини ўрганишдан асл мақсад – фақатгина тарихий воқеаларни ёдлаш ва маълумотга эга бўлиш эмас, Умматнинг сиёсий онгини ошириш ва дунё воқеаларига ўзгалар манфаати учун эмас, балки Ислом мабда-мафкураси нуқтаи назаридан қараб, Ислом ва мусулмонлар манфаати сари йўналтириш учун ўрганишдир. Худди Росулуллоҳ ﷺ давридаги каби, бугун ҳам халқаро сиёсатнинг асл моҳиятини англаш – Умматнинг тарқоқликдан қутулиши, қайтадан сиёсий кучга айланиши ва ўз тақдирини ўз қўлига олишининг ягона йўлидир.

Салоҳиддин

16.04.2026й