Капитализм мабдасидаги иқтисодий низом хусусидаги хулоса
بسم الله الرحمن الرحيم
Капитализм мабдасидаги иқтисодий низом хусусидаги хулоса
Иқтисодий низом ва иқтисод илмининг фарқи
(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)
وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِالْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ
– “Оллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Оллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Оллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос:77)
Аввалги мавзуларимизда сизларни капиталист иқтисодчилар жамият дуч келаётган муаммоларни тўғри англамасликлари ва уларни хатолари сабаблари билан таништирдик. Мавзуларимиз ниҳоясида уларнинг шу калтабинликлари ортидан, моҳиятини тўғри англамаган холда муаммонинг асоси деган даъволарини асоссиз эканлигини баён қиламиз.
Капиталистларнинг товар ва хизматларнинг нисбий камлиги жамият дуч келаётган иқтисодий муаммо эканлигига ва эҳтиёжларнинг кўплиги, уларни қондириш воситаларининг эса озлиги, яъни инсоннинг барча эҳтиёжларини тўла қондириш учун зарур бўлган товар ва хизматларнинг етишмаслиги иқтисодий муаммонинг асосидир деб даъво қилишга келсак, бундай даъволар нотўғри ҳамда воқеликка зиддир. Чунки муолажа қилиш албатта зарур бўлган эҳтиёжлар иккинчи даражали ёки камолий эҳтиёжлар эмас, балки шахснинг инсон сифатидаги асосий эҳтиёжларидир. Гарчи камолий эҳтиёжларни қондиришга ҳаракат қилинса ҳам, лекин уларни қондириш у қадар муҳим эмас. Шунга кўра асосий эҳтиёжлар чекланган миқдорда бўлиб, улар товар ва хизматлар деб атайдиган мавжуд мол-мулк ва меҳнатлар эса асосий эҳтиёжларни қондириш учун етарлидир. Шунинг учун истеъмолчи шахсларнинг барча асосий эҳтиёжларини бемалол тўла қондириш мумкин. Демак, асосий эҳтиёжларни жамият дуч келаётган иқтисодий муаммодир деб даъво қилиш у ёқда турсин, асосий муаммоларда бирон муаммонинг ўзи топилмайди, балки иқтисодий муаммо шахсларнинг барча асосий эҳтиёжларини тўла қондириш ва камолий эҳтиёжларини қондиришга ҳам ёрдам бериш учун мана шу мол-мулк ва меҳнатларни ҳар бир шахсга тақсимлашдадир.
Шунингдек, янги-янги пайдо бўлаётган эҳтиёжларнинг ортиб бориши муаммосига келсак, бу муаммонинг асосий эҳтиёжларни кўпайтиришга ҳеч қандай алоқаси йўқ. Чунки инсоннинг инсон сифатидаги асосий эҳтиёжлари кўпаймайди, балки унинг камолий эҳтиёжлари ортиб ва янгиланиб боради. Демак, инсоннинг маданий ҳаёти ривожланиб борган сайин пайдо бўлаётган эҳтиёжларнинг тобора ортиб бориши асосий эҳтиёжларга эмас, балки камолий эҳтиёжларга тааллуқлидир (яъни асосий эҳтиёжлар эмас, балки камолий эҳтиёжлар ортиб боради). Камолий эҳтиёжларни қондириш учун ҳам ҳаракат қилинади албатта, лекин уларни қондирмаслик бирон муаммони келтириб чиқармайди. Балки муаммо келтириб чиқарадиган нарса – асосий эҳтиёжларни қондирмасликдир. Камолий эҳтиёжларнинг ортиб бориши эса бошқа масала бўлиб, у муайян юртдаги ҳар бир шахсга эмас, балки шу юртда яшаётган инсонлар жамоасига тааллуқли масаладир. Бу масалани инсоннинг ўз эҳтиёжларини қондиришга бўлган табиий интилиши ечиб беради. Чунки камолий эҳтиёжларнинг ортиб бориши натижасида келиб чиққан бу табиий интилиш инсонни қондириш воситаларини кўпайтириш учун ҳаракат қилишга ундайди. Инсон ўз юртидаги ресурслардан кўпроқ фойдаланиш ёки бошқа юртларга бориб ишлаш ёки бошқа юртларда ўрнашиб меҳнат фаолиятини кенгайтириш орқали қондириш воситаларини кўпайтиришга ҳаракат қилади. Шунинг учун бу масала жамиятдаги ҳар бир шахснинг асосий эҳтиёжларини тўла қондириш муаммосидан бутунлай бошқа масаладир. Чунки ҳар бир шахснинг барча асосий эҳтиёжларини бирма-бир тўла қондириш учун бойликни шахсларга тақсимлаш ва ҳар бир шахсга ўз камолий эҳтиёжларини қондиришда ёрдам бериш муаммоси ҳаёт ҳақидаги нуқтаи назарга тааллуқли бўлган ва муайян уммат ёки муайян мабдага хос бўлган муаммодир. Маҳсулот ишлаб чиқаришни кўпайтириш орқали миллий даромадни кўпайтириш масаласи эса бунинг тескарисидир. Чунки бу масала юртнинг ҳис қилиб турилган воқелигига тааллуқли масаладир. Юртнинг ҳис қилиб турган воқелиги одамларнинг шу юрт бойликларидан фойдаланишлари ёки бошқа юртларга бориб ишлашлари ёки бошқа юртларда ўрнашиб меҳнат фаолиятларини кенгайтиришлари орқали бу юрт бойлиги кўпайиб бораётганлигининг кўриниб туришидан иборатдир. Бу масала воқеликка мос келади ва у билан ҳар бир одам шуғулланади. Шунинг учун бу масала умумий бўлиб, бир муайян нуқтаи назарга тааллуқли бўлмайди ва муайян уммат ёки муайян мабдага хос бўлмайди. Шунга кўра ишлаб чиқариладиган иқтисодий қоидалар юртнинг ички ва ташқи бойликларини умматнинг барча аъзоларига бирма-бир тақсимлашни кафолатлайдиган қоидалар бўлиб, бу тарзда тақсимлаш барча шахсларнинг барча асосий эҳтиёжларини бирма-бир, тўла қондиришни ва камолий эҳтиёжларни қондиришга ҳам имкон берилишини кафолатлайди.
Аммо ишлаб чиқариш даражасини кўтаришга келсак, бу нарса илмий изланишларни талаб қилади. Шунинг учун уни иқтисодий низомда ўрганиш, иқтисодий муаммони, яъни шахсларнинг барча эҳтиёжларини бирма-бир, тўла қондириш муаммосини ҳал қилиб беролмайди. Чунки маҳсулот ишлаб чиқаришни кўпайтириш юрт бойлигини кўпайтиради-ю, лекин барча шахсларнинг барча асосий эҳтиёжларини тўла қондиришга олиб келмайди. Масалан, мамлакат Ироқ ва Саудия арабистонига ўхшаб ишлаб чиқариш орқали бойиб кетиши мумкин, лекин ундаги жуда кўпчилик одамларнинг асосий эҳтиёжлари худди шу Ироқ ва Саудияга ўхшаб тўла қондирилмай қолаверади. Шунинг учун маҳсулот ишлаб чиқаришни кўпайтириш дарҳол ва биринчи навбатда ҳал қилиниши лозим бўлган асосий муаммони, яъни барча шахсларнинг ҳамма асосий эҳтиёжларини бирма-бир, тўла қондириш, сўнгра камолий эҳтиёжларни қондиришга ҳам ёрдам бериш муаммосини ҳал қилиб бера олмайди. Шунга кўра демак, ҳал қилиниши зарур бўлган қашшоқлик ва маҳрумлик муаммоси маданий юксалиш натижасида пайдо бўлаётган янги-янги эҳтиёжларни эмас, балки инсоннинг инсон сифатидаги асосий эҳтиёжларини қондирмаслик муаммосидир. Шунинг учун ҳал қилиниши зарур бўлган муаммо юртнинг қашшоқлиги ва маҳрумлиги эмас, балки жамиятдаги ҳар бир шахснинг қашшоқлиги ва маҳрумлигидир. Ҳар бир шахснинг мана шу мазмундаги қашшоқлиги ва маҳрумлигини эса маҳсулот ишлаб чиқаришни кўпайтириш билан ҳал қилиб бўлмайди, балки бу муаммони бойликни барча шахсларга, улардан ҳар бирининг барча асосий эҳтиёжларини тўла қондирадиган ва камолий эҳтиёжларини ҳам қондиришга ёрдам берадиган тарзда тақсимлаш билан ҳал қилинади.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин
09.10.2017й.
