بسم الله الرحمن الرحيم

Иқтисодий кризис, унинг воқелиги ва уни Ислом нуқтаи назаридан ҳал қилиш

Биз сизлар билан иқтисодий кризисларни воқелиини ўрганишимиз мобайнида туркумнинг биринчи “Иқтисодий кризислар – пул воқесининг натижасидир” бўлимининг “Олтинга алмашинув низомидаги кризислар” мавзусидаги пул муомаласини олтин низоми асосида юритилишининг бекор бўлиши воқелиги ва бунинг натижасида юз берган кризисларни ўрганишни бошлаган эдик. Бугунги мавзуимизда ҳам буни давом эттирамиз.

Олтин гуруҳининг вазифаси, бирон сабабга кўра, бозорда олтиннинг нархи кўтарилиб кетгудек бўлса банклар шошилинч аралашишидан иборат эди. Банклар нархни мувозанат даражасига қайтариш учун сотувга қўшимча олтинни ташлайдиган бўлди. Бунинг акси юз берадиган бўлса, яъни нарх пасайиб кетса у ҳолда шошилинч ортиқча олтин миқдори сотиб олиниб нарх аввалги даражасига кўтариладиган бўлди.Бу гуруҳ шу тарзда бир неча йил давом этди.  Лекин аста-секин у бозорга тумшуғини тиқиб аралаша бошлади.  Хусусан 1965 йил ўртасида шундай бўлди. Бу ҳол шу гуруҳ 1968 йил 18 мартда тугатилгунига қадар давом этди. Бу иш аъзо давлатларнинг олтин жамғармаларини аста-секин тугаб битиши билан таҳдид сола бошлади.  Натижада Франция 1967 йил июн ойида бу гуруҳдан чиқиб кетди. Шундан сўнг 1967 йили кузида фунт стерлинг кризиси, 1968 йили эса олтин кризиси авж олди. Мана шу икки кризис олтин гуруҳи давлатларининг олти ой ичида 2,5 миллиард доллар олтин зарар кўришларига сабаб бўлди. Шундан сўнг бу давлатлар 1968 йил 18 мартда Вашингтонда учрашув ўтказиб, олтин гуруҳини бекор қилишга ва олтин нархини талаб ва таклифга қараб белгиланадиган қилиб эркин ташлаб қўйишга қарор қилди. 
Мазкур олтин кризиси Американинг 1965 йилги 14 миллиард олтин жамғармасининг 1968 йил март ойида, олтин гуруҳи бекор қилинган пайтга келиб 10,48 миллиардга камайишига сабаб бўлди.  Американинг бу олтин жамғармаси бу пайтга келиб долларнинг ички таъминот қоплами учун қонунда кўрсатилган лозим миқдорнинг энг паст даражаси эди (25%). Шундан сўнг Америка хориждаги хусусий сектор эга бўлган долларларни олтинга алмаштириб беришни бекор қилди ва фақат хориждаги расмий жамғармаларнигина олтинга алмаштиришни қолдирди. Яъни долларнинг ичкаридаги олтин таъминоти (25%) олиб ташланди.  Аммо у хорижий расмий жамғармаларни олтинга алмаштириб беришга берган ваъдасида ҳам содиқ қололмади. Бунга унинг хусусий секторлар билан қилган экспорт ва импорт алоқалари ва давлат секторининг бошқа давлатлар билан қилган алоқасидаги муомалалари ҳам сабаб бўлди. Мана шуларга кўра, Америка 1971 йилда долларни олтинга алмаштириб бериш низомини бутунлай бекор қилишга қарор қилди.

Юқорида айтилган гаплардан аён бўладики, олтинга алмаштириб бериш низоми натижасида келиб чиққан кризисларнинг оқибати ёмон бўлади; Бунинг устига, мана шу низом, яъни жамғарма қилиб қўйиладиган пул (доллар) эгаси Америка бошқа давлатларнинг зарарига ўз манфаатини таъминлаш учун ортиқча долларларни босиб чиқариб олам иқтисодида беқарорликни келтириб чиқара олади. Бунинг оқибатида ана шу давлатлар ўз хазиналаридаги балансларни тўғрилаб олишда қийин аҳволга тушиб қолади.  Бошқача айтганда, Америка тўловлар балансидаги ҳар қандай камомад мана шу давлатлар елкасига юк бўлиб тушади. Бу ҳам етмагандай, Америка уларнинг пулларини олтинга алмаштирилиши-ни қисман ёки бутунлай бекор қилди. Бинобарин, бу давлатларнинг доллар захиралари паст нисбатга тушиб қолди, бу эса, ўз навбатида, давлатларнинг иқтисодий режаларига салбий таъсир кўрсатди.   Бундай аҳволни Де Голл яхши ҳис қилган эди. У ўзининг 1965 йилдаги машҳур нутқида шундай деган эди: «Доллар илгари олтин билан таъминланган эди, ҳозир у энг паст миқдорда, 20% таъминланган. Агар давлатлар ўз доллар жамғармаларини мана шу 20% миқдорда алмаштирмоқчи бўлишган тақдирда ҳам, Америка бу нархда алмаштириб беролмайди. Шунинг учун бундай низомни олтин қоидаси низоми билан алмаштириш лозим».

Демак, олтинга алмаштириб бериш низомида пул кризислари юзага келиши кутилган ҳолдир. Чунки бошқа давлатлар долларнинг олтинга нисбатан курсини сақлаб туришга мажбур. Буни шу давлатларнинг марказий банклари ўзидаги олтин захиралари орқали аралашуви билан амалга оширилади. Энг хатарли кризис жамғарма қилиб қўйиладиган пул эгаси бўлган Америка қачон бу пулни олтин билан боғлиқлигини бекор қилишга қарор қилган пайтда юз берди.        Натижада бошқа давлатларнинг мана шу қоғоз пулдан иборат жамғармалари ўзининг олтин қийматини йўқотди. Натижада доллар қанчалик пасайса бу давлатлар пуллари қиймати ҳам шунчалик пасаяди, бундан кўпроқ пасайиши ҳам мумкин.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

08.11.2017й.