بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

«Аҳли Сунна вал-Жамоа” истилоҳи

Иккинчи қисм

1. Араб тилида:

     «أهل» (Аҳл) сўзи:

     “Лисон ул-араб”- араб тилининг изоҳли луғати муаллифи Ибн Манзур шундай деб ёзади: “Аҳл”- бир сулола вакили маъносини англатади. Аҳл ул-Мазҳаб дейилганда – мазҳабга эргашувчилар, Аҳл ул- Ислом дейилганда Ислом динига эргашувчилар назарда тутилади. Аҳл ул-Амр – ҳокимият ёки ҳокимият эгалари вакиллари тушунилади.

«السنة» (Суннат) сўзи:

     “Китабул мақаайиз” – араб тилининг изоҳли луғати муаллифи Ибн Форис шундай дейди: “Суннат – бу умумий бир нарсанинг асоси…

     “Ас-Сиҳоҳ” мажмуасининг муаллифи ал-Жавҳарий шундай деб ёзади: “Сунан – бу йўл, суннат эса – таржимаи ҳол, ҳаёт йўли, турмуш тарзи демакдир”.

     “Лисон ул-Араб” – араб тилининг изоҳли луғати муаллифи Ибн Манзур шундай деб ёзади: “ Бир нарсанинг суннати дейилганда, ўша нарсанинг таърифи, чегаралари ва қонунлари тушунилади. Оллоҳнинг Суннати эса – бу Оллоҳнинг қонунлари, буйруқ ва қайтариқларидир. Ал-Лиҳёнийдан ривоят қилинишича,”Оллоҳ бу нарсани инсонлар учун суннат қилди” ибораси Оллоҳ бу нарсани баён қилди деган маънода келади. “Оллоҳ суннатни буюрди” дегани Оллоҳ тўғри йўлни кўрсатди деганидир. Пайғамбаримиз с.а.в. шундай деди:

مَنْ سَنَّ فِي الإِسْلامِ سُنَّةً حَسَنَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ كُتِبَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلا يَنْقُصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ وَمَنْ سَنَّ فِي الإِسْلامِ سُنَّةً سَيِّئَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ كُتِبَ عَلَيْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلا يَنْقُصُ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ

“Ким Исломда яхши йўлни очса, унга шу йўлнинг ва шу йўлга ундан кейин амал қилган кишиларнинг савоби ҳеч кам бўлмай берилади. Ким Исломда ёмон йўлни очса…” (Имом Муслим ривояти).                                                                    

Бу ҳадисда кимдир динда янгилик киритиб унга амал қилиши, ва инсонлар унинг ортидан эргашишлари ҳақида гап боради.

     Жуда кўп ҳадисларда “суннат” сўзи бошқа маънода қўлланилади. Бу сўзнинг луғавий маъноси “йўл ва турмуш тарзи”демакдир. Бинобарин, бу иборанинг шаръий маъноси бор: “Суннат – бу Қуръонда айтилгандан ташқари, Пайғамбаримиз с.а.в.нинг ўзлари баён қилган сўзлари ва амал қилган буйруқ, қайтариқ ва тавсияларидир. Шунинг учун уламолар “Шаръий далил – бу Қуръон ва Суннат, яъни Қуръон ва ҳадислар” деб эътибор қиладилар.

2. Ислом олимлари терминологиясида:     

     Ҳадисшунослар терминологиясида суннат – бу Пайғамбаримиз с.а.в. баён қилган илм, сўз, амал, тасдиқ ва у кишига с.а.в., саҳобаларга ва тобеинларга хос бўлган ахлоқий ва туғма сифатлар (бир шарт билан-ки, бу бир нарсага оид шахсий фикр бўлмаслиги керак).

     Фикхшунослар терминологиясида суннат – бу балоғат ёшига етган инсонга юклатилган, Шариат қатъий бўлмаган шаклда бажариш талаб қилинган, қилгани учун савоб оладиган, тарк қилгани учун жазоланмайдиган, бир хил маънога эга бўлган мандуб, мустаҳаб ва нафл деб аталадиган амаллардир.

Ундан ташқари, факиҳлар суннат иборасини суннатнинг зидди бўлган бидъатнинг   (динда янгилик киритиш) маъносини англатиш учун ҳам қўллайдилар. Масалан, инсонларни ҳеч қандай асоссиз, бу нарса шариатдан дейдиган сўз ва амаллардир. Бунга далил қилиб Пайғамбаримиз с.а.в.нинг сўзларини келтириш мумкин:

مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ

“Кимки динимизда асли йўқ бўлган нарсани пайдо қилса, у албатта рад этилур”.

Бу Бухорийдан ривоят қилинган ҳадис, Имом Муслимнинг ривоятида эса:

مَنْ عَمِلَ عَمَلًا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ

“Кимки биз унга буюрмаган амални қилса, у албатта рад этилур”.

     Усул ул-фикҳ уламоларининг терминологиясида “суннат” – бу Пайғамбаримиз Муҳаммад с.а.в.нинг сўзи, ишлари ва тақрир – сукутидир. Бу Қуръондан сўнгра келадиган иккинчи шаръий манба ҳисобланади, яъни шаръий ҳукмлар ишлаб чиқишда Қуръондан ташқари қўлланиладиган далилдир.

3. Суннат – бу исломий турмуш тарзи ва ислом маданиятидир.

     Бу ерда барча атамалар ва таърифларни ўз ичига олган кенгроқ маъно мавжуд. Бу маънога кўра, суннат – Пайғамбар Муҳаммад с.а.в. томонидан ўрнатилган  Исломнинг амалдаги татбиқидир. Бу Пайғамбаримиз с.а.в.нинг Исломни турмуш тарзи сифатида қўллаб яшаб ўтган йўллари. Чунки суннат – бу йўл, Ислом йўли Қуръонни татбиқ қилишликдан, унинг буйруқларини баён қилишдан, бу буйруқларни бажариш ўрнини тушунтиришдан иборатдир. Суннат – мукаммал тўғри йўл бўлиб, Пайғамбаримиз с.а.в. бизга шу йўлдан кетишликни, ундан оғмасликни буюриб васият қилганлар. Бу кейинги ҳадисдаги Пайғамбаримиз сўзларидан худди шу маъно тушунилади:

Ирбоз ибн Сориядан ривоят қилинади:

وَعَظَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اَلْلَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَوْعِظَةً ذَرَفَتْ مِنْهَا الْعُيُونُ، وَوَجِلَتْ مِنْهَا الْقُلُوبُ، فَقُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ هَذِهِ لَمَوْعِظَةُ مُوَدِّعٍ، فَمَاذَا تَعْهَدُ إِلَيْنَا؟ قَالَ: قَدْ تَرَكْتُكُمْ عَلَى الْبَيْضَاءِ لَيْلُهَا كَنَهَارِهَا، لَا يَزِيغُ عَنْهَا بَعْدِي إِلَّا هَالِكٌ، مَنْ يَعِشْ مِنْكُمْ فَسَيَرَى اخْتِلَافًا كَثِيرًا، فَعَلَيْكُمْ بِمَا عَرَفْتُمْ مِنْ سُنَّتِي، وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ، عَضُّوا عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ، وَعَلَيْكُمْ بِالطَّاعَةِ، وَإِنْ عَبْدًا حَبَشِيًّا، فَإِنَّمَا الْمُؤْمِنُ كَالْجَمَلِ الْأَنِفِ، حَيْثُمَا قِيدَ انْقَادَ

Расулуллоҳ с.а.в. бизга шундай ваъз қилдиларки, ундан кўз ёшлар тўкди, қалблар қўрқувга тушди. Биз айтдик: “Ё Расулуллоҳ, бу албатта хайрлашаётган одамнинг мавъизаси, бас бизни нимага буюрасиз?” Расулуллоҳ дедилар: “Мен сизларни ойдин ва тўғри йўл устида қолдирдим – унинг туни ҳам кундузи кабидир. Мендан кейин ундан фақат ҳалок бўлгувчилар адашади. Сизлардан кимки ҳаёт бўлса, яқинда кўп ихтилофларни кўради. Бас сизларга менинг суннатимдан ва ҳаққа ҳидоят қилинган, тўғри йўлга бошловчи халифаларнинг суннатларидан билганларингизга амал қилишингиз вожибдир. Уларни маҳкам ушлангиз ва тишларингиз билан (яъни, қаттиқ ) ёпишинглар ва ҳабаш қул амир қилинган бўлса-да қулоқ солишга ва итоат этишга васият қиламан. Дарҳақиқат, иймон келтирган киши нўхта кийдирилган туя кабидир, уни қаёққа етакласа, ўша ёққа кетади”.

Бу ҳадиснинг бошқа бир ривоятида шундай дейлади:

فَإِنَّهُ مَنْ يَعِشْ مِنْكُمْ بَعْدِي، فَسَيَرَى اخْتِلَافًا كَثِيرًا، فَعَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسَنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ، عَضُّوا عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ، وَإِيَّاكُمْ وَالْمُحْدَثَاتِ، فَإِنَّ كُلَّ مُحْدَثَةٍ بِدْعَةٌ

“… мендан кейин яшаганларингиз тез орада кўп ихтилофларни кўради. Бас, менинг суннатимни, ҳамда ҳидоят ва тўғри йўл устидаги халифаларнинг суннатларини лозим тутинглар, уларни маҳкам ушланглар ва тишларингиз билан (яъни, қаттиқ) ёпишинглар. Динда янги пайдо қилинган ишлардан сақланинглар. Зеро, ҳар бир янги пайдо қилинган иш бидъат ва ҳар бир бидъат залолатдир”, дедилар”.

     Бу ҳадислардан очиқ ва равшан кўриниб турибдики, “…сизлардан кимки ҳаёт бўлса (мендан кейин), яқинда кўп ихтилофларни кўради. Бас, сизларга менинг суннатимдан ва ҳаққа ҳидоят қилинган, тўғри йўлга бошловчи халифаларнинг суннатларини лозим тутинглар, уларни маҳкам ушланглар ва тишларингиз билан (яъни, қаттиқ) ёпишинглар” дейилгани, адолатли халифаларнинг Пайғамбаримиз с.а.в.дан сўнг, унинг ҳаёт йўлларидан изма-из кетганликлари, Қуръон ва Суннатга асосланган Исломни ҳаётга тўла татбиқ қилганликларини билдиради.

     Пайғамбаримиз с.а.в.дан сўнг келган, уларга бўйинсунишлик буюрилган адолатли халифаларнинг суннати ҳақида ўйлаб кўрилса, очиқ- равшан аниқки, бу – жамиятда Исломни ҳаётга татбиқ қилувчи Халифалик давлати воситасида Қуръон ва Суннатни татбиқ қилишлик демакдир. Пайғамбаримиз с.а.в.нинг  “…сизлардан кимки ҳаёт бўлса (мендан кейин), яқинда кўп ихтилофларни кўради” деган сўзлари билан боғлиқ бўлган “…мен сизларни ойдин ва тўғри йўл устида қолдирдим – унинг туни ҳам кундузи кабидир. Мендан кейин ундан фақат ҳалок бўлгувчилар адашади” сўзлари ҳақида ўйлаб кўр. Бу сўзлар унинг суннати ва адолатли халифаларнинг суннатларини маҳкам ушлашлик, яъни уларни сизнинг устингизда татбиқ қилган тушунча, мезон ва эътиқодларини ҳам маҳкам тутинг. Бошқача сўзлар билан айтганда, сизнинг Пайғамбаримиз Муҳаммад с.а.в.нинг ҳаёт йўллари ва маданиятига эргашишлигингиз муайян тушунчалар асосида қурилган ҳаёт тарзини билдиради. Чунки Пайғамбаримиз с.а.в. мусулмонларга илоҳий қонунларни олиб келди, уларнинг маданиятини асосини қурди, шунинг учун улар бу қонунларни маҳкам ушлашлари ва ҳаётлари давомида шу йўлдан кетмоқликлари зарур.

Оллоҳнинг итоаткор қули – Абу Малик