ҒАЛАБА БАЙРАМИ – КИМНИ ҒАЛАБАСИ?

Иккинчи жаҳон уруши инсоният тарихидаги энг даҳшатли ва қонли қирғинбарот сифатида муҳрланди. Бугун ушбу қонли маҳшарда қўли баланд келган кучлар 9 майни «Ғалаба байрами» дея тантана қилишади. Бу анъана Марказий Осиё, жумладан, Қирғизистонда ҳам расмий мақомда давом этмоқда. Аммо варақлари ҳали қуримаган тарихга синчиклаб назар ташласак, бу «байрам»нинг парда ортидаги асл башараси намоён бўлади.

Ҳаммаси 1919 йилги Версаль шартномасидан бошланган эди. Ўшанда ғолиблар дунё харитасини ўзлари истаганча қайчилашди. Севр шартномасига кўра эса, асрлар давомида Ислом оламининг қалқони бўлган Усмоний Халифаликнинг улкан ҳудудлари ва Германия мустамлакалари Англия ҳамда Франция ўртасида «ўлжа» сифатида тақсимлаб олинди.

Мустамлакачилар ўз ўлжаларини «қонуний» сақлаб қолиш учун «Миллатлар лигаси» деган ниқобни ўйлаб топишди. Бироқ Англия ўз шериги Францияга қарши «мувозанат тоши» сифатида Германияни зимдан қуроллантира бошлади. Натижада, нацизм ва дунё ҳукмронлиги иштиёқида ёнган Германия яна майдонга чиқиб, жаҳонни иккинчи бор ўт ичига итқитди.

1939 йилда бошланган бу қирғинбаротда 60 дан зиёд давлат иштирок этиб, 60 миллиондан ортиқ инсон ҳаётдан бевақт кўз юмди. Бу даҳшатли рақамларнинг учдан бири СССР ҳиссасига тўғри келди. Ниҳоят, 1945 йилнинг февралида Ялтада тўпланган «катта оғайнилар» дунёни яна қайтадан бўлиб олиш ва ўз таъсир доираларини мустаҳкамлаш учун тил бириктиришди.

Аслида, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти (БМТ) — бу дунёни тақсимлаб олган беш «гигант»нинг ўз ҳукмронлигини сақлаб қолиш учун қурган улкан қопқонидир. Низомдаги «тинчлик ва хавфсизлик» деган ялтироқ шиорлар — оддий одамларни лақиллатиш учун ишлатиладиган пардоз, холос. Улар олтинчи шерикка жой қолдирмаслик учун бутун дунёни ўз «тузоқлари»га илинтиришган.

Тарихнинг аччиқ ҳақиқати шундаки, бу уруш йирик девларнинг бойлик ва ҳукмронлик талашишидан бошқа нарса эмас эди. Хўш, унда нега биз ўзгаларнинг манфаати учун тўкилган қонни «Буюк ғалаба» деб улуғлашимиз керак? Икки мустамлакачидан бирининг ғолиб келиши эзилган халқларга нима беради? Бу худди ғажишаётган икки шоқолнинг олишувида ким ғолиб бўлишининг ўлжа учун аҳамияти йўқлиги каби, мустамлака халқларга ҳам ғалаба нашидаси эмас.

Бир пайтлар СССРни «ягона ватан» деб жонимизни беришга тайёр эдик, бугун эса ундан фақат заҳарли ядро синовлари ва чигал чегаралар мерос қолди. Ажабланарлиси, катта кучлар чизган чизиқни «муқаддас чегара» деб кўзга суртишимиз қанчалик мантиқли? Агар эртага манфаатлар ўзгариб, бошқа бир харита чизилса, яна ўшани «ватаним» деб куйлаб кетаверамизми?

Дунё яралибдики, давлатлар ўртасидаги низолар икки иллат атрофида айланади: бири — чексиз ҳукмронликка бўлган иштиёқ, иккинчиси — мол-дунё тўплаш илинжи. Ҳукмронликка бўлган иштиёқ аслида икки хил қиёфага эга: биринчиси — муайян мафкурани ёйиш орқали дунёни ўзгартиришга интилиш бўлса, иккинчиси — ўз миллатини бошқалардан устун қўйиш ва кибр-у манманликка берилишдир. Масалан, Ислом давлати қарийб 1300 йил давомида илоҳий низом ҳукмронлигини ёйиш учун ҳаракат қилган бўлса, коммунистик тузумда бундай мафкуравий интилиш атиги 30 йил атрофида давом этди. Иккинчи жаҳон урушининг бош сабабчилари — Германия нацизми ва Италия фашизмида эса мафкуравий баландпарвозлик эмас, балки миллий устунликка бўлган касалванд ишқибозлик ҳамда моддий бойлик илинжида ўзгаларни талаш асосий ўринни эгаллаган эди.

Биз мусулмонлар учун бугун тарихдан сабоқ олиш вақти келди. Агар ўз эътиқодимиз ва қадриятларимиз атрофида жипслашмасак, бегона кучларнинг шахмат тахтасидаги оддий «пиёда» бўлиб қолаверамиз. Албатта, юртини ва жигарларини ҳимоя қиламан деб жон фидо қилган боболаримиз ҳаққига дуодамиз — Аллоҳ уларни Ўз раҳматига олсин. Аммо биз энди бошқа урушларнинг қурбони бўлмаслигимиз, ўзгаларнинг манфаати учун ўзимизни оловга отмаслигимиз шарт. Зеро, ҳар бир босган қадамимиз учун Яратганнинг ҳузурида жавоб берамиз.

Мумтоз Мавороуннаҳрий

Роя газетасининг 2026 йил 13 май, чоршанба кунги 599-сонидан