بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـٰنِ الرَّحِيمِ

Роя газетаси

Филиппин ҳукуматининг Америкага нисбатан тутган позицияси

Адий Судёна қаламига мансуб

Америка сиёсатининг муваффақиятсизлиги Филиппин каби у билан мустаҳкам алоқа ўрнатган ўлкаларга ҳам аниқ кўриниб қолди. Чунки Филиппин узоқ пайтдан бери Американинг иттифоқчиси. Миср, Иордания, Ироқ ва бошқалар Британия билан мустамлакачилик шартномалари тузгани каби у ҳам Америка билан мустамлакага асосланган шартномалар тузган.

Лекин Америка уни шу кунгача унинг ёрдамига муҳтож муаммоларда ёрдамсиз ташлаб келмоқда. Масалан Хитой денгизининг жанубий қисми борасидаги баҳсли муаммони олайлик. Филиппин ҳукумати Американинг қўллаб-қувватлови орқали муаммони арбитраж судига берганидан уч йил ўтиб Филиппин ниятига етди. Гаага суди Хитой денгизидаги жанубий стратегик сувларнинг катта қисмига Хитойнинг эгалик қилишга ҳаққи йўқ, деб ҳукм чиқарди. Бу билан Филиппиннинг муаммо борасидаги позицияси оқланди. Лекин Америка шундан кейин нима қилди? Суд қарори Филиппинга нисбатан ҳеч нарсани англатмагандек уни ёрдамсиз ташлаб қўйди.

Шунинг учун Родриго Дутерте бошчилигидаги Филиппин ҳукумати Америка бу ҳукуматни наркотиклар борасида танқид қилишига қарамай, Американинг иккиюзламачилиги ниҳоялаб бораётганини кўрди…

Дутерте 2016 йил 20 ноябрда Хитойга ташриф буюрди ва ўзининг иттифоқчиси бўлмиш Америкадан алоқасини узганлиги ҳақида эълон қилди. Хитой денгизи жанубидаги баҳсли сувларни икки ўлка сўзлашувлар орқали ечиб олганидан кейин Хитойга нисбатан катта ўзгариш бўлганини айтди. Филиппин раҳбари ўз ҳамкори бўлмиш Хитой раҳбари Си Цзиньпин билан бўлган учрашувдан бир неча соат ўтиб бошланган иқтисодий форумда шундай деди: «АҚШ билан бўлган алоқаларни тўхтатганлигим ҳақида эълон қиламан». (Air Т 2016 йил 21 октябр). Филиппин раҳбари бу ҳақда олдинроқ Пекинда ишлаётган филиппинликлар ҳузурида ҳам айтган эди. Манила телевидениеси уни намойиш қилди, унда Филиппин раҳбари шундай деди: «Шу ондан бошлаб Америка кирмайди, шу ондан бошлаб Америка мавжуд эмас… Менинг юртимда сизларнинг мавжуд бўлишингиз ўз фойдангиз учун бўлган эди деб айтиш пайти келди». (Ал-Жазира 2016 йил 21 октябр). Ушбу эълондан бир неча соат ўтиб, Филиппин раҳбари Америка президенти Барак Обамани «фоҳишанинг ўғли» деб атади. (Ватанул Мисрий 2016 йил 21 октябр).

Филиппин раҳбари бу каби душманона баёнотларни Америкага нисбатан бир неча марта такрорлади. Натижада америкалик сиёсатчидан рад жавоб бўлди. Америка мудофаа вазири Эштон Картер АҚШ Филиппинга нисбатан ўз бўйнига олган мажбуриятларига риоя қилиши ҳақида шундай деди: «Икки давлат ўртасида муҳим иттифоқчилик мажбуриятлари бор, биз Филиппин борасида уларга риоя қиламиз». (Рейтер 2016 йил 21 октябр). Америка ташқи ишлари номидан гапирадиган Жон Керри: «Биз Филиппин раҳбарининг АҚШ билан алоқаларни тўхтатдик деганида нимани ирода қилгани ҳақида ойдинлик киритишга ҳаракат қиляпмиз. Чунки бу каби турли мулоҳазалардан мақсад нималиги ёрқин эмас». (Air Т 2016 йил 21 октябр).

Лекин Филиппин амалда Америка чангалидан чиқиб, Хитой ва Россия каби давлатларнинг қўллаб-қувватловига эриша оладими? Филиппин президенти Родриго Дутерте Россия ва Хитойга Америка ҳақида шикоят қилгани ва уларнинг қўллаб-қувватловига эришгани ҳақида 4 октябрда айтди. Шунда у Обамага ҳужум қилиб, «Дўзахга йўқол» деди ва яна қўшимча қилиб «АҚШ унинг ўлкасига айрим қуролларни сотишдан бош тортгани, лекин бу унга муҳим эмаслиги, чунки Россия ва Хитой шу ишга тайёрлиги» ҳақида айтди. (Рейтер 2016 йил 4 октябр).

Афтидан бу нарса содир бўлиши мумкин эмас. Чунки Филиппин Хитойга қўшила олмайди, сабаби Хитой унинг душмани, хусусан Хитой денгизининг жануби борасидаги баҳсли муаммода унга душман. У Россияга ҳам қўшила олмайди. Чунки Россия Хитойга қўшни бўлгани учун минтақада барқарорликни хоҳлайди. Хитой билан муаммога шўнғиш Россия фойдасига бўлмайди, чунки Хитой билан бўлган чегараларини доим эҳтиёт қилади. Россия Хитой ва Япония билан дўстлик алоқаларидан бошқа ҳеч нарса қилмайди. Филиппин Японияга ҳам қўшила олмайди, чунки Япония Америка билан бўлган алоқаларни доим сақлаб келади.

Шунинг учун Филиппин Америка қилаётган ишларга сабр қилишдан бошқа чораси йўқ… Шунинг учун Филиппин ўз президентининг ҳужумкор гапларини тўғрилай бошлади. Дутертенинг ўзи ҳам Хитойдан қайтганидан сўнг «Бу гаплар дипломатик алоқаларни тўхтатиш дегани эмас, мен ўз юртим манфаатидан келиб чиқиб бундай қила олмайман» деди. (Ҳаёт 2016 йил 21 октябр)… Яна озгина муддат ўтгач у: «Иттифоқ тирикдир… Бу ерда иттифоққа путур етказадиган бирор ҳодиса юз бериши мумкин эмас. Мен бошқа давлатлар билан иттифоқ тузишга муҳтож эмасман» деди. (Рейтер 2016 йил 25 октябр). Ники газетаси Филиппин президентининг Япония ахборот воситаларига берган баёнотидан шундай ибораларни келтиради «Масала Вашингтондан ажралиш ҳақида бўлар экан, бу ҳукуматнинг қараши эмас, балки бу менинг шахсий фикрим». (Air Т 2016 йил 25 октябр). Япониялик ишчилар ҳузурида: «Сизлар менинг Хитойга ташриф буюрганим ҳақида биласизлар. Мен бу ерда шуни таъкидламоқчиманки у ерда бўлган гаплар барчаси иқтисодга алоқалидир. Биз қурол аслаҳа ва иттифоқ ҳақида гапирмадик». (Рейтер 2016 йил 26 октябр).

Ҳа, бундан бошқача бўлиши мумкин эмас. Чунки Филиппиннинг савдо сотиқ вазири Рамон Лопес Филиппин АҚШ билан бўлган тижорий ва иқтисодий алоқаларини давом эттиради деган. Шунингдек президентнинг алоқаларни тўхтатиш ҳақидаги баёнотини «Бу тижорат ва инвестицияга алоқадор эмас» деган. (Ал-Жазира 2016 йил 21 октябр).

Бу гап сўзларнинг барчаси Трампнинг сайловлардаги ғалабасидан олдин айтилган. Аммо Трамп ғолиб чиққач, Дутерте ўз сўзини тўғрилаб олгани унинг ушбу баёнотидан аниқ кўриниб турибди: «Мен тортишмайман, чунки Трамп ғолиб чиқди». (Синхуа 2016 йил 10 ноябр). Шундан сўнг Филиппин ва АҚШ ўртасида мудофаа кенгаши аъзоларининг йиғилиши бўлиб ўтди. Йиғилиш сўнггида ушбу қўшма баёнот берилди: «Қўшма мудофаа кенгаш ва хавфсизлик кенгаши муваффақиятли ўтганлиги Америка ва Филиппин қўшинлари ўртасидаги алоқалар мустаҳкам давом этаётганини таъкидлайди». (Ватан Арабий 2016 йил 22 ноябр).

Шундай қилиб Филиппин Америка чангалида қолди. Чунки у иккинчи жаҳон урушидан бери Американинг базаси ҳисобланади. Америка минтақадаги хатардан ўзини ҳимоя қилиш учун унга қаттиқ аҳамият беради. Бизнинг хулоса сифатида айтадиган сўзимиз шуки мустамлака чангалидан озод бўлишни хоҳлаган ҳар қандай ўлка хорижий таянчга эмас, балки ўзининг ички кучига суяниши лозим. Чунки бошқа кучларга қўшилиш фойда бермайди, балки уни ўша кучлар қўлидаги қўғирчоққа айлантириб қўяди.

Роя газетасидан олинди