Иқтисодий кризис, унинг воқелиги ва уни Ислом нуқтаи назаридан ҳал қилиш
بسم الله الرحمن الرحيم
Иқтисодий кризис, унинг воқелиги ва уни Ислом нуқтаи назаридан ҳал қилиш
Аввалги мавзуимизда иқтисодий кризиснинг таърифи ва воқеси билан танишиб чиқдик. Бундан бизга аён бўлдики, иқтисодий кризис давлатнинг молиявий ишларини тартибга солишда оддий чора-тадбирлар билан ҳал қилиш мумкин бўлмаган қаттиқ беқарорлик ҳолати бўлиб, бундай ҳолатни фақатгина тўғри мабда ва соғлом нуқтаи назарга эга бўлган давлатгина бошланишидаёқ тўғри ва тез ҳал қила олар экан. Иқтисодий кризиснинг моҳияти ва сабабларини англаб етишимиз учун аввало уни юзага келтирган омилларни синчиклаб ўрганиб чиқишимиз зарур. Шунинг учун давлатнинг – ҳар қандай давлатнинг – ўз молиявий ишларини тадбир қилиши билан танишиб чиқмоғимиз лозим.
Буни тушуниб етиш учун қуйидаги икки муҳим омилни ва бу икки омилни ҳар қандай давлатнинг иқтисодий вазиятига бўлган таъсирини албатта ўрганиб чиқиш зарур бўлади:
- Мол айирбошлаш бирлиги, яъни пул.
- Тўловлар баланси.
Биринчи омил: Пул
Пул муомаласи ўтган асрларда маъдан асосида эди. Яъни пул “ҳукумат томонидан зарб қилинган ва муҳрланган, ўзаро умумий айирбошлашда ишлатиладиган қимматбаҳо маъдан бўлаги”, деган маънони англатар эди.
Ўша асрларда пул сифатида машҳур бўлган мазкур қимматбаҳо металл олтин ва кумуш эди. Кейин ўн тўққизинчи аср охирларида кумушга бўлган таяниш камайди. Чунки кумуш ўзининг пуллик сифатини йўқотди ва муомаладаги пул низоми олтин бўлиб қолди. Олтин қоида асосидаги бу пул муомаласи ўн тўққизинчи аср охирлари ва йигирманчи аср бошларида айрим қоғоз пуллар пайдо бўлгунга қадар давом этди. Бу қоғоз пуллар устига ёзиб қўйилган қийматда олтин пул ўрнини босар, яъни шахс қоғоз пулни ҳар қандай вақтда олтинга алмаштириб олиши мумкин эди.
Олтин қоидаси асосидаги пул муомаласи биринчи жаҳон уруши арафасига қадар давом этди. Бу пайтга келиб урушаётган давлатлар буни тўхтатишга мажбур бўлди ва уруш шароити сабабли қоғоз пул босиб чиқарилди. Олтин қоидаси низоми бўйича қоғоз пуллар олтинга алмаштириб берилиши керак эди. Лекин бу пайтга келиб марказий банкларга бундай мажбурият юкланмайдиган бўлди.
Уруш тугагач, дунё давлатлари 1922 йили Женева конференциясига тўпланиб, олтин пул низомига қайтишга қарор қилишди. Бунга айрим тузатишлар киритиш билан қайтиладиган бўлди. Чунки пул олтинга боғлаб қўйилди. Лекин шахсларнинг қоғоз пулларни олтинга алмаштириши осон бўлмайдиган бўлди. Энг кам вазн сифатида вазни белгилаб қўйилган олтиндан муайян қийматгагина алмаштириладиган бўлди. Кимки марказий банкдан олтин олмоқчи бўлса, энг кам қийматга, яъни муайян вазндаги олтин ёмбига алмаштирадиган бўлди. Чунки банк ўзининг олтин захирасини энг кам муайян оғирликдаги олтин ёмби шаклида сақлайдиган бўлди. Масалан, Франциядаги энг кам миқдор 12 кг оғирликда бўлиб, унинг нархи 215 минг франк эди. Бу эса, жуда катта миқдордир. Шунинг учун олтин фақат ташқи савдодагина ишлатиладиган бўлиб қолди. Жуда катта миқдордаги қоғоз пулга эга бўлган кишиларгина олтинга эга бўлишга қурби етадиган, бундай имкониятга эга бўлмаган шахсларнинг эса қурби етмайдиган бўлиб қолди.
Бироқ олтин низомига қайтишга уриниш 1929 йилги «буюк депрессия» сабабли узоқ давом этмади. Бу пайтга келиб акциялар баҳоси тушиб кетиб, акционерлар ўз акцияларидан тезроқ қутулишга киришишлари натижасида, қоғоз пулга бўлган талаб кескин ортиб кетди. Бу эса, ўз навбатида, қоғоз пулларни олтинга алмаштиришга қаттиқ таъсир қилди. Дунёнинг барча давлатлари олтиннинг ўз қоғоз пулларига алмаштиришни тўхтатиб қўйди ва пулни олтинга алмаштирмасдан қоғоз пулларнинг муомалада юришини мажбурий қилиб қўйишга қарор қилди. Биринчи бўлиб буни 1931 йили Британия, 1933 йили Америка, 1936 йили Франция жорий қилди. Шундан кейин қолган давлатлар ҳам мана шу йўлни тутди. Пул муомаласи иккинчи жаҳон уруши ниҳоясига қадар беқарор бўлиб қолаверди.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин
20.09.2017й.
