Капитализмда фармацевтика саноати
بِسْـــمِ اللهِ الرَّحْمٰـــنِ الرَّحِيـــم
Капитализмда фармацевтика саноати
"Пойтахт" бизнес марказида Ўзбекистонда фармацевтика саноатининг бугунги ҳолати ва уни янада ривожлантириш истиқболларига бағишланган давра суҳбати бўлиб ўтди.
Ўзбекистон республикаси савдо-саноат палатаси томонидан БМТ Тараққиёт дастурининг "Ўзбекистон бизнес форуми (2- босқич)" лойиҳаси билан ҳамкорликда ташкил этилган ушбу тадбирда вазирлик ва идоралар, илмий-тадқиқот институтлари, фармацевтика компаниялари ваколатхоналари ҳамда тадбиркорлик субъектлари вакиллари қатнашди.
Маркази Лондонда жойлашган Business Monitor International ахборот ва таҳлил маркази маълумотига кўра, Ўзбекистондаги дори-дармон бозори йилига 10,37 фоизда ўсишда давом этмоқда ва 2014 йилга бориб ундаги савдо айланмаси 519 млн долларга етади.
Ўзбекистонда барча соҳаларда бўлгани сингари фармацевтика бозори ҳам монополия қилинган бўлиб, "Ўзфармсаноат" давлат концерни томонидан назорат қилинади. Ўзбекистонда қанақа дори-дармон ишлаб чиқарилиши ва қайси дорининг қанча миқдорда олиб кирилишлиги шу концерн томонидан назорат қилинади.
Айни пайтда Ўзбекистон дорихоналарида Ғарбдан кириб келаётган қиммат дорилар билан бирга, ноқонуний яширин лабараторияларда ишлаб чиқарилаётган дорилар ҳам сотилмоқда.
Капитализм системасидаги мулкчилик эркинлиги шахс ёки ширкатларга ҳар қандай йўл билан фойда ва манфаатни қўлга киритишга ҳаракат қилиш имконини беришни таққозо қилади. Гарчи одамларни эзиб, ишлатиб, уларнинг кучидан сув текинга фойдаланиш ва уларни алдаш билан бўлса ҳам – модомики бу одамлар шунга рози бўлиб тураверар эканлар – фойдани қўлга киритишга ҳаракат қилиш имконини беришни таққозо қилади. Бунда фақат бошқаларнинг эркинликларига тажовуз қилинмаслиги шарт. Ҳақиқатда бу мабда камбағаллар ва заифларга зулм бўлишига, уларни жирканч суратда эксплуатация қилинишига сабаб бўлибгина қолмай, балки уларни даволаниш ва муолажа олишдаги асосий ҳақ-ҳуқуқларидан ҳам маҳрум қилди.
Дори-дармоннинг – бир товар сифатида – учта асосий хусусияти бор. Бу хусусиятлар уни ижтимоий ва иқтисодий жиҳатдан энг қийин товарга айлантириб қўяди:
Биринчи хусусият: Дори-дармон шундай товарки, унга муҳтож бўлган одам ундан беҳожат бўлолмайди.
Иккинчи хусусият: Дори-дармонга бўлган эҳтиёж инсон дори-дармон нима эканини билгандан буён доим мавжуддир. Унга бўлган эҳтиёж ҳеч қачон тўхтамаган. Бу эҳтиёж янада фойдалироқ муолажага эришиш зарурати туғилгани учун ҳамда янги касалликларга қарши кураш ва даволаш профилактикаси зарурати туғилгани учун узлуксиз кучайиб бораверган.
Учинчи хусусият: Чуқур ва узлуксиз илмий изланишдан кейин топилган дори препарати ихтироси учун бериладиган патентга алоқадордир.
Дори-дармоннинг жуда юқори қийматга эга эканлигининг сирини мана шу уч хусусиятдан тушуниб олса бўлади. Бу хусусиятлар уни барча қонуний товарлар ичида энг кўп фойда келтирадиган товарга айлантириб қўяди. Шунингдек у фикрий мулкчилик ҳуқуқи – авторлик ҳуқуқи (TRIPS)га кўра ҳам энг муҳим товар ҳисобланади.
Йирик фармацевтика ширкатлари ва дори препаратлари жаҳон бозори мафияси фармацевтика саноатини ва авторлик ҳуқуқини ҳамон ўз монополияси қилиб келмоқда. Бунда улар халқаро тижоратга ва авторлик ҳуқуқини ҳимоя қилишга оид халқаро келишувлардан ва «GATT, TRIPS» каби бошқа воситалардан фойдаланишмоқда. Маълумки, капиталистик ширкатлар фойдадан бошқа нарсани тан олмайди. Шунинг учун улар дори препаратлари нархини ҳаддан ортиқ даражада кўтариб юборишади ва авторлик ҳуқуқини рўкач қилиб, бошқаларнинг дори-дармон ишлаб чиқишига ва нарх борасида улар билан рақобатлашишига йўл қўйишмайди. Табиийки, бу ўта жирканч монополиядан зарар кўрадиганлар камбағал одамлар ёки учинчи дунё давлатлари бўлади.
Салохиддинов Али
