Кириллчами ёки лотинча?
Кириллчами ёки лотинча?
بسم الله الرحمن الرحيم
Яқинда Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат Ўзбек тили ва адабиёти университетида лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини такомиллаштириш масалаларига бағишланган илмий-назарий конференция бўлиб ўтди ва унда алифбога киритилаётган ўзгартиришлар намойиш этилди. Филологлар, айниқса дастурчилар томонидан ўзбек тили ривожига тўсиқ деб ҳисобланаётган алифбодаги бир неча муаммоларни бартараф этиш масаласи бот-бот кўтариб келинаётан эди. Ҳозирга келиб алифбо масаласи яна қайта кўтарилмоқда. Албатта, бунинг етарлича сабаблари бор. Чунки 1995 йилда қабул қилинган лотин алифбосининг бугунга келиб бир неча ноқулайликлари борлиги янада ойдинлашди…
Ҳа, тил ва алифбо масаласи яна кўтарилди ва соҳа мутахассислари якуний қарорга келинганини эълон қилишди. Албатта, тил ва алифбо жуда муҳим масалалар қаторига киради. Зеро, одамларнинг билимли, саводли бўлишлари, ёзма фикрларни ўқиб тушунишлари, ўз фикрларини маромида тушунарли қилиб ифодалаб беришлари – буларнинг барчасида унинг ўрни беқиёсдир. Юртимиз аҳолисининг асосий қисми мусулмонлардан иборат эканлигини инобатга олсак, бу нарсани ҳатто ҳаёт-мамот масаласи, десак муболаға бўлмайди. Бундай деяётганимнинг сабабини қуйидагича ёритиб бераман.
Мавзуни ёритишдан аввал, бироз орқага қайтиб, бугун кўтарилаётган алифбо “ислоҳоти”нинг қаерга бориб тақалишига озгина ойдинлик киритиб олсак. Умуман олганда, ўтган 90 йилдан ортиқроқ давр мобайнида Ўзбекистонда алифбо 4 марта ўзгарган. Алифбодаги бундай “ислоҳот”лар минтақа рус мустамлакачилари томонидан босиб олинганидан кейин бошланган эди. Дастлаб, 1929 йилда модификация қилинган лотинча алифбога ўтишга қадар Марказий Осиё мусулмон халқлари, жумладан Ўзбекистон аҳолиси ҳам арабча алифбодан фойдаланиб келарди. Ўша вақтда Шимолий Кавказ вилоят партия қўмитаси котиби бўлган Анастас Микоян, 1925 йилда лотин алифбосига ўтишга бағишланган анжуманда шундай деган эди: “Лотин ёзувига ўтиш катта аҳамиятга эга – у Европа ва мусулмон маданияти ўртасидаги деворни бузиб ташлайди, Ғарб ва Шарқ ўртасида яқинлашувни вужудга келтиради”. Ушбу алифбо амалда 11 йил давомида қўлланади. 1940 йилда ўзбек тилига махсус мосланган кириллча алифбога ўтилади. Совет Иттифоқи тарқаб кетганидан сўнг эса, амалдаги кирилл алифбосидан расман воз кечилиб, яна лотин алифбосига ўтилади. Лекин бу алифбо 1995 йилдан расман амал қилишни бошлаганига қарамай, шу пайтгача барча соҳани тўлиқ қамраб ололгани йўқ. Мамлакатда лотин ва кирилл алифбоси ҳануз аралаш тарзда ишлаб келмоқда. Ҳатто давлат идораларининг катта қисмида ҳозиргача кириллчада иш юритиб келинади. Алифбонинг бундай “ислоҳоти” нафақат мусулмон халқимизни ўз динини, унинг аҳкомларини ўрганишдан мосуво қилди, балки иш бундан ҳам ўтиб тушиб эски авлод билан янги авлод ўртасида катта тафовут ва муаммоларни юзага келтирди. Эски авлод лотин ёзувини, янги авлод кириллчани тушунмаганидан кейин, уларнинг ҳар иккиси ҳам ўзига керакли маълумотларни етарлича топишдан маҳрум бўлди. Гарчи ҳозирга келиб интернет ривожланиши натижасида бу унча катта муаммо саналмаётган бўлса-да, бироқ анави “ислоҳот”лар авлодларнинг саводсизланишида аллақачон ўз ишини қилиб бўлди. Дарҳақиқат, бугунги кунда авлодлар орасида саводсизлик, қолоқлашув жараёни кетмоқда, десак муболаға бўлмас. Буни биргина китобхонлик савияси кундан кунга пасайиб кетаётгани билан изоҳлашимиз мумкин. Бундай ҳолатнинг юзага келиши юртимиз руслар томонидан босиб олиниб, маҳаллий мусулмон халқни Исломни ўрганиш ва унга амал қилишдан узоқлаштириш мақсадида араб тили ва алифбоси ўрнига бошқасини, яъни кирилл алифбосини қўллаш сиёсати бошланганига бориб тақалади. Натижа эса, албатта улар кўзлагандек бўлди – халқимизнинг кейинги авлоди, айниқса советлар даврида таълим олганлари, ҳатто оддий араб алифбосини ўқишдан мосуво бўлишди ва охир-оқибат ўз динини яқиндан ўрганишдан маҳрум қолишди. Бу бошқа томондан совет пропоганда машинаси ва атеистлари араб алифбосини ҳам Ислом дини сингари эскилик сарқити сифатида талқин қилиб, ёш авлод миясини мунтазам “ювиб” боргани, бундай сиёсатга қарши чиққанларни шафқатсизларча қатағон қилганлари оқибати эди.
Ўзбекистон ҳукумати номигагина мустақил бўлганидан сўнг ҳам саводсизлаштириш ва қолоқлаштириш сиёсати мусулмон халқимиз бошида изчил давом эттирилди. Бу сафар золим Каримов кирилл алифбосидан яна лотин алифбосига ўтиш сиёсатини қўллади. Шунингдек, 90-йилларда мактаб программасига – гарчи жуда оз соатлар ҳисобига бўлса-да – киритилган араб алифбоси дарсликлари ҳам айнан Каримов даврида таълимнинг барча босқичларидан олиб ташланди. Унинг ўрнига бошқа тилларни ўргатиш бўйича дарс соатлари кўпайтирилди. Каримов бошлиқ ҳукумат бу билангина чекланмай, норасмий таълим даргоҳлари – ҳужралардаги араб тили ва алифбоси ҳамда бошқа Исломий таълимни ҳам ноқонунийликка чиқариб, бундай фаолият билан шуғулланганларни жиноятчи сифатида қатағон қилишни бошлади. Ҳукумат томонидан бармоқ билан санарли даражадаги – гўёки Исломни ўргатадиган қилиб – бир неча расмий таълим муассасаларигина очиб қўйилди ва улар устидан қаттиқ назорат ўрнатилди. Афсуски, бундай бирёқлама золимона сиёсат ҳозиргача давом этиб келмоқда. Мирзиёев ўз нутқларидан бирида халққа шундай деган эди: “Мана телевизорда кўряпсизлар. Қуръони каримни қироат билан ўқиш бўйича мусобақа қиляпмиз. Нимага? Қуръонни эшитиш, эшита олиш юксак маънавият, маърифат. Қуръон ҳеч қачон ёмонликка даъват қилмайди. Агар Қуръони каримни эшита олсак, эшиттира олсак бу муваффақият бўлади. Элимизга нур келади”. Агар Мирзиёев ушбу оташин сўзларида самимият кўрсатиб, мустақил сиёсат юритишга эга бўлганида ва ўзбек ҳукумати мусулмон халқимизнинг бугуни ва келажаги ҳақида чиндан ҳам қайғурганида, халқимизнииинг Қуръон билан ошно бўлишига қўйилаётган ҳар хил тўсиқлар бутунлай олиб ташланган ва биз умуман бошқача ўзгаришлар гувоҳи бўлган бўлардик. Бошқача айтганда, ҳукумат халқимиз Қуръонни тушуниб, англаши учун, энг аввало араб алифбоси, тили, грамматикасини ўргатишни таълимнинг барча босқичларида жорий қилган ва Ислом фиқҳи дарсларини ҳам таълим дастурларига киритган бўларди. Бироқ ҳукумат бу ишнинг тамоман тескарисини қилишга ўтди, ҳатто шу даражадаки, охирги пайтларда арабча ёзувлар тугул, арабча сўзларнинг лотин ёзувидаги шаклларини ҳам тақиқлаяпти. Махсус рейдлар уюштириб, шундай ёзувлар бор бўлган ошхона-кафелар, дўконлар ва бошқа жойларнинг эгаларидан ушбу ёзувларни олиб ташлашни талаб қиляпти, қандайдир қонунларга тўғри келмаслигини рўкач қилиб жазолаяпти ҳам. Ҳукумат бундай тутуруқсиз ва аҳмоқона чоралар билан юртимизда Исломий маданиятнинг кенг ёйилаётганидан қаттиқ хавотирга тушиб, бунга чек қўйишга уринаётганини ҳар бир ақли расо киши англаб турибди, албатта. Ҳа, халқимизни оми, саводсиз, қолоқ ҳолатда ушлаб туриш сиёсати амалда экан, Мирзиёевнинг юқоридаги каби сохта гапларига ким ишонсин?! Албатта, бундай сиёсат билан Мирзиёев бошлиқ ҳукумат Россия, Америка каби кофир мустамлакачиларни рози қилмоқчи холос. Чунки у мусулмон халқимизни ўз динидан узоқда ушлаш билан Исломнинг ҳокимият тепасига келиши олдини олиш борасида анави кофир “катта оға”ларига ваъда берган. Зеро, бирор Исломий юртда Халифалик давлатининг тикланиши кофир мустамлакачи давлатларнинг даҳшатли тушининг реал воқеликка айланиши бўлиб, улар буни асло қабул қилишмайди.
Ҳеч кимга сир эмаски, Исломни тўғри тушуниб, унга амал қилиш учун араб тили ва унинг грамматикасини, шунингдек фиқҳ илмини пухта ўрганиш лозим. Чунки мусулмон киши учун ҳеч бўлмаганда ўзи дуч келадиган ҳаётий муаммоларнинг шаръий ҳукмини билиши вожибдир. Бу ўринда бошқа тилларни воситачи сифатида қўллаш тўғри бўлмайди. Чунки араб тилидаги кўпчилик сўзлар ўзбек ёки бошқа тилларда шунчаки мавжуд эмас. Шундан тушунса бўладики, араб тили дунёдаги энг бой тилдир. Шунингдек, араб тилида бошқа тилларда учрамайдиган таъсир қуввати, ёйилувчанлик ва кенгайиш қудрати мавжуд. Таъсир қуввати – араб тили сўзлари жарангдор, эшитганда қулоққа ёқимли эканлиги бўлса, ёйилувчанлик эса ундаги луғат бойлигидан келиб чиқиб, ҳар қандай фикрни балоғат ва фасоҳат билан тўлиқ ифодалаш имкониятига эга эканлиги. Унинг ёйилиш қудратига келсак, араб тилини ўрганиш осонлиги ва юқорида келтирилган жиҳатлар сабабли, у одамлар орасида кенг ёйилиш хусусиятига эга. Биз қачонки ушбу устунликларга эга бўлган араб тилини ўрганишни кенг йўлга қўйсаккина, Исломни ўрганиш, унга амал қилиш ва дунёга ёйишдек юксак натижаларга эришамиз. Бироқ бунга бугунги демократик ёки бошқа тузумларни татбиқ қилиб турилган пайтда эришиб бўлмайди. Чунки булар – юқорида айтганимиздек – Исломни ўрганиш, унга амал қилиш ва уни ҳокимият тепасига олиб келишга тиш-тирноғи билан қарши курашадилар. Шунинг учун мусулмонларни Қуръонга ошно қиладиган, Исломни ўрганиб, унга амал қилиш ҳамда дунёга ёйишни ички ва ташқи сиёсат учун асос қилиб оладиган муборак давлатимиз – Халифаликка жуда-жуда муҳтожмиз. У мактаб ўқув программаси тўлиғича араб тили ва алифбоси бўйича олиб борилишини йўлга қўяди. Умуман олганда, таълимнинг барча босқичларида араб тилини ўрганиш бўйича етарли даражада ўқув соатларини киритади. Жумладан, Ҳизб ут-Таҳрирнинг Халифалик давлати конституцияси лойиҳасининг 173-моддасида шундай дейилади:
Исломий билимлар ва араб тилига ажратилган ҳафталик дарс соатлари ва сони бошқа фанларга ажратилган дарс соатларига тенг бўлиши керак.
Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон матбуот бўлими аъзоси Форуқ
26.10.2023й
