Мағриб уч томонлама мувофиқлаштириш тизими мустамлакачиликнинг хавфсизлик тузоқлари қаршисида дош бера оладими?

Саҳел (Саҳрои Кабир атрофи) минтақасида кучайиб бораётган таҳдидлар, Шимолий Атлантика альянси (НАТО)нинг дарз кетиши ва Американинг устувор мақсадлари ўзгариши ўзаро кесишган минтақавий манзарада Тунис, Ливия ва Жазоир ўртасидаги уч томонлама хавфсизлик мувофиқлаштируви анъанавий хавфсизлик тузилмаларига бўлган қарамликнинг камайиши ортидан юзага кела бошлаган стратегик бўшлиқни тўлдиришга қаратилган жиддий уриниш сифатида бўй кўрсатмоқда.

Уч томонлама мувофиқлаштириш… Муштарак хавфсизлик сари Мағриб қадами

2026 йил 16 июнда Ливия пойтахти Триполи шаҳри умумий чегараларни ҳимоя қилиш (хавфсизлигини таъминлаш) учун масъул бўлган Ливия–Жазоир–Тунис ишчи гуруҳининг иккинчи йиғилишига мезбонлик қилди. Ушбу ишчи гуруҳ 2025 йил январ ойида уч давлат ички ишлар вазирлари ўртасидаги келишувга мувофиқ ташкил этилган эди. Бу учрашув шунчаки навбатдаги оддий техник мажлис эмас, балки чегара билмас таҳдидларни — товарлар ва инсонлар контрабандасидан тортиб, уюшган жиноятчилик ва терроризм тармоқларининг кенгайишигача, шунингдек, Европанинг Ўрта ер денгизи жанубий соҳилида ўз чегараларини (миграция тўсиқларини) қайта жойлаштириш стратегиясигача бўлган бутун бир хавф-хатарларни — муштарак майдондаги амалий мувофиқлаштиришсиз алоҳида ҳолда енгиб бўлмаслигини англаган уч томонлама сиёсий ироданинг амалдаги ифодаси бўлди.

Энг муҳими, иккинчи йиғилишни ўтказиш учун айнан Триполи шаҳрининг танланиши аниқ бир сиёсий рамзий маънони  ташийди: у Ливия пойтахти ички вазиятнинг мўртлигига қарамай, ҳануз минтақавий мувофиқлаштириш платформаси бўлишга қодирлигини ҳамда хавфсизликка оид жараёнлар давлатнинг халқаро миқёсда тан олинган расмий институтлари орқали бошқарилиши мумкинлигини кўрсатади.

НАТОнинг дарз кетиши фонида.. Муқобилларни излаётган стратегик бўшлиқ

Ушбу уч томонлама мувофиқлаштириш тизимига янада теран геосиёсий мазмун бахш этаётган омил — у вужудга келган халқаро беқарорлик ва таҳликали вазиятдир. Зеро, Америка ва унинг НАТОдаги европалик иттифоқчилари ўртасидаги муносабатлар илгари кузатилмаган кескинликларни бошдан кечирмоқда; АҚШнинг Европадаги ҳарбий масъулиятларини камайтириш билан таҳдид қилиши ҳамда европалик иттифоқчиларни ўз мудофаа харажатлари юкини кўтармасликда айблаши тинимсиз такрорланмоқда. Хусусан, АҚШ Давлат котиби Марко Рубио НАТО иттифоқчиларини Эронга нисбатан ягона бир позицияни эгаллашда иккиланаётганликлари учун очиқчасига танқид қилиб, буни Ғарб коалицияси ичида тобора чуқурлашиб бораётган дарзнинг яққол белгиси сифатида кўрсатди.

Атлантика блокидаги ушбу дарз кетиш ва инқирозлар Африка қитъаси учун ҳам оқибатларсиз қолмади. НАТОнинг умумий хавфсизлик тизими сифатидаги роли пасайиб бориши билан, Вашингтон муқобил минтақавий шерикликларни излашга киришди. Бу ҳолат Американинг Шимолий Африка минтақасига тобора ортиб бораётган қизиқишини қисман изоҳлаб беради. Таҳлиллар кўрсатишича, АҚШ ва унинг НАТОдаги иттифоқчилари ўртасидаги ҳозирги кескинлик Африка хавфсизлигини буткул узоқдаги хорижий кучлардан «ижарага олиб» бўлмаслигини, балки низоларни ҳал этиш ва иқтисодий ҳамкорликни йўлга қўйиш учун қитъанинг ўз ички институтларини мустаҳкамлаш зарурлигини яна бир бор эслатмоқда.

Америка манфаатлари: Ҳисоб-китоблар ва зиддиятлар гирдобида

Американинг ушбу минтақага бўлган қизиқиши бугун пайдо бўлиб қолгани йўқ, бироқ у Шимолий Африкада нуфуз ўрнатиш йўлидаги халқаро рақобатнинг, хусусан, АҚШ ва Европа ўртасидаги курашнинг кучайиши ҳамда Россия ва Хитойнинг минтақада тобора ортиб бораётган роли фонида янги бир суръат касб этди. Бу динамика Американинг Тунис йўналишидаги шиддатли дипломатик ва ҳарбий ҳаракатларида яққол намоён бўлмоқда. Тунис бугунги кунда Вашингтон учун бир-бири билан чамбарчас боғлиқ бўлган хавфсизлик, сиёсий ва стратегик сабабларга кўра жиддий диққат марказига айланди.

2015 йилдан буён АҚШнинг «НАТОдан ташқаридаги асосий иттифоқчиси» (Major Non-NATO Ally) мақомига эга бўлган Тунис, айниқса денгиз хавфсизлиги соҳасида минтақавий ролни кучайтиришга интилмоқда ҳамда минтақавий ҳарбий ҳамкорлик платформасига айланишни хоҳлайди. Бу интилиш 2026 йил июнь ойида АҚШнинг Европадаги ва Африкадаги Ҳарбий-денгиз кучлари қўмондонининг Тунисга уюштирган ташрифида ҳам ўз ифодасини топди; ундаги музокаралар асосан Ўрта ер денгизидаги денгиз ҳамкорлиги ва хавфсизлик масалаларига қаратилди.

Аммо Американинг Жазоирга нисбатан позицияси энг мураккаб бўлиб қолмоқда. Вашингтон Жазоирнинг терроризмга қарши курашдаги бой тажрибасини тан олса-да, унинг Россия ва Хитой билан яқин алоқалари ҳамда нозик минтақавий масалалардаги фарқли  мавқеини эътиборга олиб, унга нисбатан юксак даражада эҳтиёткорлик билан муомала қилмоқда. Вашингтон бу ўринда икки томонлама стратегияни қўллашга уринмоқда: бир томондан, Жазоирнинг хавфсизлик соҳасидаги тажрибасидан манфаатдорлик билан фойдаланиш, иккинчи томондан эса, уни Ғарб билан тўлиқ иттифоқ тузишга мажбурламай, бетарафлик (нейтралитет) доирасида ушлаб туриш.

Ливия эса Вашингтон учун Шимолий Африка хавфсизлигининг асосий калити  ҳисобланади. Зеро, бу ердаги сиёсий барқарорлик ҳақиқий чегара хавфсизлигини таъминлашнинг бирламчи шарти сифатида кўрилмоқда. Вашингтон Ливиядаги сиёсий томонларнинг қарашларини яқинлаштириш, расмий институтларни бирлаштириш ва самарали хавфсизлик мувофиқлаштируви учун замин яратиш мақсадида бир қатор дипломатик ташаббусларни илгари сурди.

Мустақил Мағриб қараши сари

Ушбу глобал ўзгаришлар гирдобида ҳақли бир савол туғилади: Мағриб ўлкалари шунчаки ташқи стратегияларни қабул қилиб олувчи (ижро этувчи) ожиз банда роли билан чекланадиларми ёки мустақил хавфсизлик концепциясини барпо этишга интиладиларми? Тунис, Ливия ва Жазоир ўртасидаги уч томонлама мувофиқлаштириш тўғри йўналишда ташланган қадамдир, бироқ у минтақанинг қолган давлатларини ҳам қамраб олувчи кенгроқ тасаввур билан тўлдирилмас экан, барибир нуқсонли бўлиб қолаверади.

Шимолий Африка қаршисида турган таҳдидлар — Саҳел минтақасидаги тартибсизликлардан тортиб, ноқонуний миграция ва уюшган жиноятчиликкача — мустамлакачилик ташлаб кетган сунъий чегараларни асло тан олмайди ва узоқдаги хорижий пойтахтлардан келадиган тайёр ечимларни кутиб ўтирмайди. Трансатлантика (АҚШ ва Европа) муносабатларида кузатилаётган ҳозирги дарз кетишлар шуни яққол тасдиқлайдики, минтақавий хавфсизликни бошқаришда бегона (мустамлакачи) кучларга суяниш — бунинг шаръий гуноҳ ва ҳаромлигидан ташқари — эндиликда узоқ муддатли стратегик танлов бўла олмайди, балки фақат ва фақат хавф-хатарларга тўла мағлубиятли таваккалчиликдир.

Шу сабабли, муштарак ва мустақил қарашга (концепцияга) бўлган чақириқ шунчаки қуруқ сиёсий шиор эмас, балки шаръий бурч, шунингдек, хавфсизлик, иқтисод ва мавжудлик  нуқтаи назаридан ҳаётий заруратдир. Зеро, Мағриб ўлкаси (Шимолий Африка) ўзининг марказий географик жойлашуви, инсоний ва табиий бойликлари билан ўз чегараларини ҳимоя қиладиган ва ўз суверенитетини сақлайдиган минтақавий хавфсизлик тизимини барпо этишга тўла қодирдир. Бу тизим ўн йиллар давомида ушбу минтақани шунчаки бир «хавфсизлик тўсиғи» ёки халқаро рақобат майдонига айлантириб қўйган мустамлакачилик режаларидан буткул йироқ бўлиши шарт.

Шундай экан, бугунги чақириқ (вазифа) Америка ёки Европага боғлиқ эмас; у буткул Мағрибнинг ўз ички ишидир. Бу жараён Умматнинг ва унинг ичидаги куч-қувват соҳибларининг  ушбу тарихий лаҳзанинг нечоғлиқ муҳимлигини англашидан, кечаги мустамлакачилик саҳифасини ёпиб, эртанги кун бирлигини шакллантиришга киришишидан бошланади. Чунки ҳақиқий хавфсизлик фақатгина чегара патруллари ва кузатув камералари билан барпо этилмайди. Балки у Умматга ўз ҳокимиятини  қайтариб берадиган ҳамда катта кучларнинг васийлиги ва уларнинг ўзгарувчан манфаатларидан холи равишда ташаббусни ўз қўлига олишга ва хавфсизлик суверенитетига эришишга қодир давлатни қарор топтирадиган сиёсий-цивилизациявий лойиҳаси устига қурилади.

Устоз Ёсин бин Яҳё

Роя газетасининг 2026 йил 1 июл, чоршанба кунги 606-сонидан