بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

Роя газетаси:

Миср жунайҳи курсини эркинлаштириш ва унинг Миср аҳлига таъсири

Доктор Муҳаммад Малковий қаламига мансуб

2016 йил 3 ноябр пайшанба эрталаб Миср Марказий Банки маҳаллий валютани долларга эркин баҳода алмаштиришга рухсат берувчи қарор қабул қилди. Бу билан юртда фаолият қилувчи барча банкларга алмашув курсини Интербанкнинг банклараро муомала учун тузган механизми асосида белгилашларига эркинлик берди. Жунайҳ алмашуви курсини эркинлаштириш доллар қийматини кўтарилиб кетишига олиб келди ва Миср жунайҳи долларга нисбатан 50 % атрофида тушиб кетди. Халқаро Валюта Фонди айни қарорни олқишлаб, «Бу қарор сабабли халқаро айирбошлаш яхшиланади, экспорт ва туризмни ошириш, хорижий инвестицияларни жалб қилиш орқали Мисрнинг ташқи савдо рақобатбардошлиги ортади», деди. Дарҳақиқат, Халқаро Валюта Фонди Мисрга 12 миллиард доллар қарз бериш эвазига ундан иқтисодий ислоҳотлар ўтказиш талабини қўйган эди. Бу ислоҳотлар жумласига жунайҳ курсини доллар билан эркин айирбошлаш ҳам киради. Жунайҳ курсини эркинлаштириш, валюта қийматини пасайтиришдан шаклан фарқ қилса-да, бироқ у ҳам охир бориб, валюта қийматининг пасайишига олиб келиши муқаррар. Курсни эркинлаштириш дегани, Марказий Банк жунайҳнинг долларга нисбатан барқарор курсини сақлаб туришга на ижобий ва на салбий шаклда аралашмаслигини англатади.

Давлатларнинг (хусусан, ривожланаётган давлатларнинг) маҳаллий валюта курсини пасайтириш ва эркинлаштириш билан шуғулланишларига учта сабаб бор: биринчи, импортни озайтириб, экспортни кўпайтириш, иккинчи, савдо дефицитини пасайтириш, учинчи, давлатни маҳаллий валюта билан боғлиқ машаққатлардан халос қилиш, бу машаққатлар одатда маҳаллий валюта билан тўланувчи қарзлар, карзларнинг процентлари ва қарзнинг хизмат ҳақлари демакдир. Маълумки, Мисрнинг савдо бюджетида улкан дефицит бор, у жорий йил сентябр охирида 24 миллиард жунайҳга етган бўлса, апрел ойида бу 44 миллиард жунайҳга етган эди. Бу эса Мисрнинг доллар захирасига нисбатан катта босим бўлади.

Дефицитнинг бундай пасайиши Мисрнинг доллар захираси етишмовчилиги натижасидир. Бу етишмовчилик 20 миллиард доллардан 14 миллиардга тушди. Импорт жунайҳни долларга айлантиришни талаб қилади. Бинобарин, бир доллар 15 жунайҳ бўлиш билан жунайҳ қийматининг тушиши, унинг доллар билан айирболашини қийинлаштиради-да, импорт фактураси жуда кўтарилиб кетади. Мисол учун, бир вақтлар Мисрга 1 миллиард долларлик товарни импорт қилиши учун 8 миллиард жунайҳ керак бўларди, бугун эса 16 миллиард жунайҳ керак бўлмоқда. Мудом жунайҳнинг долларга нисбатан баҳоси тушишда давом этаверар экан, бу қиймат ҳам тобора ортиб бораверади. Бу билан импорт жуда қийинлашиб кетади, натижада, импорт фактураси тушиб кетади, ўз навбатида, долларга талаб пасаяди. Бошқа томондан эса, Марказий Банк жунайҳ айирбошлаш курсини сақлаб қолиш учун доллар захирасини сақлаб қолишга мажбур бўлмайди.

Бироқ аччиқ ҳақиқат шуки, Миср халқининг аксари импорт билан ҳам, экспорт билан ҳам шуғулланмайдиган камбағалдир. Оила бошчиси бошдан кечираётган энг катта ташвиш, эрталаб кўзини очгандан бошлаб, кун қорайгунга қадар меҳнат қилиб, фарзандларига ва қарамоғидагиларга нон топиб келишдан иборат. Бу ташвиш энди янада ортиб кетади, чунки эртага жунайҳнинг харид қуввати ичкарида ҳам заифлашади ҳамда зарурий товарлар нархи ортиқча даражада кўтарилиб кетади, натижада камбағал киши янада бахти қаро қашшоққа айланади…

Тўғри, жунайҳ курсини эркинлаштириш ва унинг қадрини доллар муқобилида пасайтириш, Миср ҳукуматига кўплаб машаққатлардан халос бўлиш имконини, энг муҳими, қарзлар ва уларнинг хизматлари қийинчиликларидан халос бўлиш қулайлигини беради. Аксар процентлар маҳаллий қарзларники бўлиб, 237 миллиард жунайҳга етган, бунинг муқобилида, хорижий қарз проценти 7 миллиард жунайҳга етган. Яъни жунайҳ айирбошлашини эркинлаштириш ва қийматини пасайтириш, ички қарзлар хизматлари ва процентларини 120 миллиард жунайҳга озайтиради-да, хорижий қарзлар процентларини эса тақрибан 15 миллиард жунайҳга кўтаради. Бошқача ибора билан айтганда, қарз хизмати фактураси 244 миллиард жунайҳдан 135 миллиард жунайҳга тушади. Бу эса Мисрдаги маҳаллий кредиторларга қақшатқич зарба бўлади.

Хуллас, ҳар қандай давлатда маҳаллий валюта айирбошлашини эркинлаштириш ва уни хорижий валютага қувват ва заифлик жиҳатидан боғлиқлигини узиш зарур қадам. Нафақат учинчи олам давлатларига, балки барча давлатлар учун зарур қадамдир. Чунки маҳаллий валюта айирбошлаш курсини доллар, евро ва бошқа муайян хорижий валюта курсига боғлаш, юрт мустақиллигига зарар етказади, иқтисодини заифлаштириб, маҳаллий ишлаб чиқариш ва экспортини бир четга суриб, хориж импортига таянтириб қўяди. Кейин, айирбошлаш курсини муайян нархда сақлаб турилса, Марказий Банк қарзга бўлса ҳам ажнабий валюталар сотиб олишга ҳамда импортни енгиллаштириш учун қарз олишга мажбур бўлади. Бинобарин, жунайҳни долларга боғлаш, хато ҳисобланган ва ҳануз хатодир. Миср ҳукумати ушбу боғлиқликни Халқаро Валюта Фонди талаб қилмасидан олдиноқ бекор қилиши лозим эди. Аммо бу ҳукумат валютасини АҚШга ҳам, Халқаро Валюта Фондига ҳам маҳкум қилиб қўймайдиган барқарор нарсага боғлаганда эди, ҳаммасидан ҳам яхши иш бўлур эди. Дунёда эса олтин ва кумушдан ҳам барқарорроқ нарсани топиб бўлмайди, зотан, уларни мусулмонларга валюталари ва валюталари қопламаси бўлсин учун Аллоҳ Таоло фарз қилган. Миср жунайҳини олтин ва кумушга боғлаш, бир жиҳатдан, давлат мустақиллигини сақлаб, машаққатларини камайтирса, бошқа жиҳатдан, оддий шахснинг молини ва унинг харид қилиш имкониятини сақлаб қолади. Ахир, бугун бозордан бир кило шакарни кечаги баҳодан икки баробар қимматига сотиб олишга мажбур бўлган мисрлик бечорада нима гуноҳ, ваҳоланки, унинг топиш-тутиши кўпаймаган, ўша-ўша бўлса?!

Агар Миср ҳукумати Халқаро Валюта Фондидан қўрқиш ўрнига, Аллоҳдан тақво қилиб қўрққанда эди, доллар билан қопланган жунайҳини олтин билан қопланган жунайҳга айлантирган бўлар эди. Бироқ у Миср валютасини ҳам, халқини ҳам, судхўр ва ҳаромхўр чайқовчиларга, яҳудий ва америкалик даллолларга ем қилиб берди.

Роя газетасининг 2016 йил 9 ноябр чоршанба кунги 103-сонидан