Одамлар нима дейдими ёки шариат нима дейди?

1-қисм

Мўминнинг ҳаётида ҳақиқатнинг мезони одамларнинг розилиги эмас, балки Аллоҳнинг ҳукмидир

Қарийб ўн уч аср давомида мусулмонлар ҳаётларида бирор масала пайдо бўлса, унинг жавобини Қуръон ва Суннатдан изладилар. Бу шунчаки диний туйғу эмасди. Бу Ислом Давлатидаги жамиятнинг табиий фикрлаш услуби эди. Қози ҳукм чиқараётганда ҳам, Халифа қарор қабул қилаётганда ҳам, савдогар шартнома тузаётганда ҳам, ота фарзандини тарбиялаётганда ҳам, битта савол устун турар эди: «Аллоҳ бу ҳақда нима ҳукм қилди?» Ана шу савол, ана шу ёндашув Исломий нуқтаи назарнинг пойдевори ҳисобланар эди.

Ислом инсонни одамларнинг хоҳишига эмас, Роббисининг ҳукмига бўйсундириш учун келди. Шунинг учун ҳам мусулмонлар тарихида шариат шахсий ибодатлар доирасигагина чекланиб қолмади. У давлатни бошқарди, бозорни тартибга солди, қозилик маҳкамаларида ҳукм чиқарди, оилавий муносабатларни белгилади, мусулмоннинг шахсий ҳаётидан тортиб халқаро муносабатларигача ягона мезон бўлиб хизмат қилди. Ҳаётнинг барча соҳаларида битта ҳақиқат устувор эди: инсон ҳақиқатни ўзи белгиламайди, балки Аллоҳ нозил қилган ҳидоятдан олади.

Бироқ тарих ҳеч қачон бир ҳолатда турмайди. XVIII-XIX асрларга келиб Ғарб давлатлари нафақат ҳарбий жиҳатдан кучайди, балки мусулмон юртларига сиёсий ва сақофий жиҳатдан ҳам ҳужумлар қила бошлади. Улар яхши билишардики, агар мусулмоннинг қўлидаги қуролини тортиб олсангиз, у яна қурол ясаши мумкин. Аммо унинг ақлидаги мезонни ўзгартирсангиз, у ҳатто ўз қадриятларидан ҳам воз кечиши мумкин.

Шунинг учун мустамлакачиликнинг энг хавфли қуроли тўп ёки милтиқ эмас эди. Энг хавфли қурол таълим тизими, оммавий ахборот воситалари, маданий таъсир ва фикрни ўзгартириш сиёсати бўлди. Авлодлар шундай тарбияландики, улар аста-секин ҳар бир масалани шариат билан эмас, бошқа бегона мезонлар билан баҳолай бошладилар.

1924 йилда Усмоний Халифалиги тугатилиши билан мусулмонлар катта сиёсий йўқотишга учрадилар. Бунинг натижасида ундан ҳам оғирроқ йўқотиш фикрий соҳада юз берди. Бир вақтлар бутун умматни бирлаштирган «Аллоҳнинг ҳукми» деган умумий мезон ўрнига миллатчилик, ватанпарварлик, секуляризм, либерализм ва турли инсоний назариялар кириб кела бошлади. Энди мусулмоннинг фикрини шакллантиришда Қуръондан кўра газета, Суннатдан кўра телевидение, уламолардан кўра ясама машҳур шахслар кўпроқ таъсир қиладиган бўлиб қолди.

Энг ачинарлиси шундаки, бу ўзгариш кўпинча сезилмайди. Инсон ўзининг фикрлаш мезони алмашганини дарҳол пайқамайди. У намоз ўқийди, рўза тутади, Қуръон тиловат қилади, аммо ҳаётидаги муҳим қарорларни қабул қилаётганда биринчи бўлиб: «Одамлар бу ҳақда нима дейди?», деган саволни беради. Ана шу ерда катта бурилиш бошланади.

Бугун бирор инсонга рибонинг ҳаромлиги ҳақида айтсангиз, баъзан у: «Лекин ҳозир бутун банк тизими шундай-ку», деб жавоб қайтаради. Эътибор беринг, бу жавоб шаръий далилга қарши далил эмас. Бу мавжуд воқеликни ҳақиқат мезонига айлантиришдир. Гўёки бир нарсанинг кенг тарқалгани унинг тўғри эканини ҳам англатади. Ҳолбуки, мусулмон учун ҳақиқатни одамларнинг амали эмас, Аллоҳнинг ҳукми белгилайди.

Худди шу ҳолатни ахлоқ масаласида ҳам кўрамиз. Илгари ҳаё, иффат ва оила қадриятлари ҳақида гап кетса, мезон – шариат эди. Бугун эса кўпинча, «замон ўзгарди», «ҳамма шундай яшаяпти», деган гаплар эшитилади. Бу иборалар аслида бир фикрни англатади: кўпчиликнинг амали ҳақиқат ўлчовига айланиб қоляпти.

Ҳолбуки, Ислом инсонни аксинча тарбиялайди. Агар бутун жамият бир хато ишни қилаётган бўлса ҳам, мусулмон уни шариат билан баҳолайди. Агар бутун дунё бир фикрни олқишласа ҳам, Аллоҳ уни рад этган бўлса, мусулмон уни қабул қилмайди. Чунки ҳақиқат кўпчилик билан белгиланмайди. Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

وَإِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ

«Агар ер юзидаги одамларнинг кўпчилигига эргашсанг, улар сени Аллоҳнинг йўлидан оздирадилар». (Анъом:116)

Бу оят мусулмоннинг фикрлаш мезонини битта жумлада белгилаб беради. Кўпчилик ҳақиқатнинг мезони эмас. Ҳақиқатни Роббимиз белгилайди.

Тарихга назар ташласак, барча пайғамбарлар айнан шу ҳақиқат учун курашганини кўрамиз. Нуҳ алайҳиссаломга эргашганлар озчилик эди. Иброҳим алайҳиссалом бутун халққа қарши якка қолдилар. Мусо алайҳиссалом Фиръавннинг саройига ҳақиқат билан кирдилар. Муҳаммад ﷺ даъватни бошлаганларида ҳам Макканинг аксарияти у зотга қарши эди. Агар ҳақиқат кўпчилик билан ўлчанганида, пайғамбарларнинг барчаси ноҳақ бўлиб чиққан бўларди. Лекин Аллоҳ ҳақиқатни инсонлар сонига эмас, ваҳийга боғлади.

Бугун биз ҳам худди шу савол қаршисида турибмиз. Бирор қарор қабул қилаётганимизда биринчи навбатда кимга қулоқ тутяпмиз? Ижтимоий тармоқлардаги фикрларга, машҳур инсонларнинг қарашларигами ёки Аллоҳнинг Китоби ва Расули ﷺнинг суннатигами?

Бу савол фақат уламолар ёки талабалар учун эмас. У ҳар бир мусулмон учун ҳаётий аҳамиятга эга. Чунки инсоннинг бутун ҳаёти унинг фикрлаш мезонига қараб шаклланади. Мезон тўғри бўлса, қарор ҳам тўғри бўлади. Қарор тўғри бўлса, амал ҳам тўғри бўлади. Амал тўғри бўлса, инсоннинг ҳаёти ҳам тўғри бўлади.

Шунинг учун ҳақиқий ўзгариш ташқи кўринишни ўзгартиришдан эмас, инсоннинг фикрлаш мезонини тўғрилашдан бошланади. Мусулмон ҳар куни ўзидан битта саволни сўраши керак: «Мен бу қарорни қабул қилаётганимда ҳақиқатни одамларнинг фикри билан ўлчаяпманми ёки Аллоҳнинг шариати биланми?»

Агар бу саволга холис жавоб топилса, инсоннинг йўли ҳам ўзгаради. Чунки умматнинг ҳақиқий уйғониши ҳам айнан шу нуқтадан — фикрлаш мезони тўғриланган жойдан бошланади.

Шунинг учун ҳам фикрий мустамлакачилик ҳарбий мустамлакачиликдан хавфлироқдир. Қурол билан босиб олинган юрт бир кун келиб озод бўлиши мумкин. Аммо ақли ва қалби босиб олинган инсон ўзини озод деб ўйлаган ҳолда бошқаларнинг фикри билан яшайди. Унинг тили ўз она тили бўлиши мумкин, исми мусулмонча бўлиши мумкин, ҳатто ибодат ҳам қилиши мумкин. Аммо ҳаётга баҳо беришдаги асосий мезони Аллоҳнинг ҳукми эмас, балки инсонлар ўйлаб топган қарашлар бўлиб қолади.

Буни бугунги ҳаётимизда жуда кўп учратамиз. Масалан, бирор шаръий ҳукм ҳақида гап кетса, баъзи инсонлар: «Бу қонунга тўғри келадими?», деб сўрайди. Аслида эса мусулмон учун биринчи савол: «Бу Аллоҳнинг ҳукмими?» бўлиши керак. Агар у Аллоҳнинг ҳукми бўлса, ундан кейин бошқа ҳар қандай қонун шу ҳукм билан ўлчанади. Лекин мезон алмашиб кетганда, инсон шариатни бошқа тузумлар асосида баҳолай бошлайди.

Яна бир мисол. Илгари мусулмонлар фарзанд тарбиялаётганда унинг қандай касб эгаси бўлишидан олдин қандай инсон бўлиши ҳақида кўпроқ қайғурар эдилар. Илм билан бирга тақво, одоб, ҳалоллик ва масъулият ҳам тарбиянинг ажралмас қисми эди. Бугун эса кўп ҳолларда асосий савол: «Қанча маош олади?», «Қайси давлатга чиқиб кетади?», «Қандай яшайди?» деган масалалар бўлиб қолди. Албатта, ризқ топиш ёки касб эгаллаш ёмон эмас. Аммо инсоннинг қиймати фақат моддий (дунёвий) муваффақият билан ўлчана бошласа, бу ҳам мезон ўзгарганининг белгисидир.

Давоми бор…

Салоҳиддин

18.08.2026й