Россия Бакиевни нима учун ҳукуматдан ағдарди ҳолбуки уни Россиянинг ўзи ҳокимиятга олиб келгандику

Савол: Қирғизистонда воқеалар оқими тезлашиб кетди: Мухолафат 2010 йил 8 апрелда Бакиевгақарши кўтарилиб, муваффақият қозонди ваҳокимиятни эгаллаб олди, Бакиев эса туғилган шаҳрига қочиб қолди. Кейин юртини тарк этибҚозоғистонга чиқиб кетди ва 2010 йил 16 апрелда истеъфо берди… Бир вақтнинг ўзида, айни инқилобни биринчи бўлиб тан олган Россия бўлди. Яъни муваққат ҳукумат ҳокимият тепасига келган 2010 йил 8 апрел жума куниёқ муваққат ҳукумат бош вазираси Роза Ўтунбаева билан Россия бош вазири Владимир Путин ўртасида телефон орқали расмий суҳбат бўлиб ўтди. Бу эса ушбуҳодиса ортида Россия турганини англатади. Агар шу тўғри бўлса, у ҳолда, қандайқилиб Россия Бакиевга қарши бўлиб қолди, ҳолбуки, 2005 йилдаги Асқар Ақаевгақарши инқилобда Бакиевни ҳокимиятга олиб келган ҳам, унинг 2009 йил 23 июлдаги сайловида қўллаб-қувватлаган ҳам Россия бўлса? Шунингдек, Бакиевнинг Америка Манас ҳарбий базасини ёпмагани Россиянинг жаҳлини чиқаришга ва Бакиевни ағдаришига сабаб бўлдими?

Жавоб: Ҳа, барча далиллар Бакиевнинг ағдарилиши ортида Россия турганиникўрсатмоқда. Бироқ Бакиевнинг ағдарилишига унинг Манас базасини ёпмай, америкаликлар билан ижара муддатини узайтиргани сабаб бўлгани йўқ. Чунки Россиянинг ўзи Бакиев ҳокимиятдалиги пайтида Манас базасини қолишига рози эди. 2009 йил 15 июлда Манас базасининг ижара битими қайта янгилангандан кейин 2009 йил 23 июлдаги президентлик сайловида ҳам Россия Бакиевни қўллаб-қувватлаб турди. Ҳақиқатдан ҳам, Россиянинг ўша сайловда Бакиевни қўллаб-қувватлагани яққол кўриниб турганди. Масалан, 2009 йил 2 августда Россия президенти Медведевнинг шахсан ўзи Қирғизистонга келиб, Бакиевнинг президентликка тайинланиши маросимида қатнашганди!

Шунинг учун русларни Манас базаси ижара битимининг янгиланиши чўчитгани йўқ. Аксинча, руслар ҳам унга рози эди. Ҳатто руслар олиб келган ҳозирги янги ҳукуматҳам базанинг қолишига рози. Бу ҳақда инқилоб етакчилари очиқ айтишди. Чунки Россия базадаги ижара битимининг янгиланишига Американи рози қилиш ва унинг айни минтақадаги ёвузлигини босиб туриш мақсадида рози бўлди. Чунки Манас базаси ҳар иккала давлатнинг ҳам душмани бўлмиш Афғонистонга борди-келди учун транзит вазифасини ўтайди ва бу базанинг Россия нуфузи остидаги юртда иш олиб бориши Россия учун асло зарар келтирмайди. Бироқ русларни чўчитган ва уларни ўз собиқ малайлари бўлмиш Бакиевни ҳокимиятдан ағдаришларига мажбур қилган нарса бутунлай бошқа нарса. Мана шу нарсани ўрганиб чиқиш учун қуйидаги воқеаларга эътиборни қаратамиз:

2010 йил 19 февралда Америка президентининг афғонистондаги вакили РичардҲолбрук Ўзбекистон ва Қирғизистонга ташриф буюриб, иккала давлат президентлари билан учрашди. 2010 йил 19 февралда Россиянинг «cегодня» рўзномасининг «Российский интерфакс»дан олган хабарида айтилишича, Ҳолбрук билан Қурманбек Бакиев «икки тарафлама алоқалар ва Афғонистондаги вазият тўғрисида суҳбатлашишди ва иккала томон Афғонистондаги вазият тўғрисида жамоатчилик эътиборидан йироқ ҳолда ўзаро фикр алмашишди ҳамда иккала давлат учун фойдали бўлган ўзаро алоқаларни ривожлатириш тўғрисида суҳбатлашишди». Қирғизистон президентлиги матбуот бўлими Бакиевнинг «Қирғизистон қирғиз-Америка алоқаларини ривожлантириш ва ҳар томонлама ўзаро ёрдамлашишни ўзининг биринчи галдаги муҳим масаласи деб билиши», тўғрисидаги баёнотини келтирди. Российский интерфакс айни хабардаги «жамоатчилик эътиборидан йироқ ҳолда», деган сўзларга русларнинг кўзидан яширинча сирли тарзда, дея изоҳ бериб, руслар малайи бўлмиш Бакиев америкаликлар билан келишиб олган нарсасини русларга билдирмаганлигини хабар қилди. Бу эса, қирғиз президенти билан америкаликлар ўртасида нимадир содир этилганига бўлган Русларнинг шама ва киноясидир.

2010 йил 17 мартда Россиянинг «cегодня» рўзномаси «Қўшма Штатлар яқинда терроризмга қарши курашиш учун Баткен шаҳрида махсус ҳарбий қисмларнинг машқдан ўтказувчи маркази қурилиши масаласида Қирғизистонга 5,5 миллион доллар ажратганлиги» тўғрисида хабар қилди. Ушбу рўзнома Мустақил ДавлатларҲамдўстлиги (МДҲ) институтининг Бишкекдаги филиали раҳбари Александр Князьевдан олган интервьюсида мазкур марказ ҳақида сўраганда, у бундай деди: «Вашингтон бу марказдан Ўрта Осиёдаги ўз эҳтиёжларини қондиришда фойдаланади. Терроризмга қарши кураш шиори эса Американинг – Ироқ ва Афғонистонда қилаётганидек – ўз мақсадларини амалга ошириши учун бир баҳонаси, холос». У яна бундай дея қўшимча қилди: «Вашингтон Ўрта Осиёдаги бу лойиҳалари ёрдамида минтақадаги Россия ва Хитой билан бўлган рақобатда ғолиб келишга уриняпти».

Дарҳақиқат, руслар Ҳолбрукнинг Қирғизистонга ташриф буюриб, президент Бакиев билан учрашгани, икки томон ўртасида жамоатчилик эътиборидан йироқ ҳолда номаълум битимлар тузилганидан хавотирга тушди. Бу битимлар охири Американинг Қирғизистонда махсус кучларни машқдан ўтказиш марказини очиш ва у ерда терроризмга қарши кураш ниқоби остида жосуслар жалб қилиш билан якун топди. Америка бу билан аввал Қирғизистонда ўз нуфузини мустаҳкамлаб олиб, кейин бошқа минтақаларга ўтишни режалаган эди.

Американинг махсус кучларни машқдан ўтказиш марказини очиш учун, бошқача айтганда, Қирғизистонда ўз малайларини касб қилиш учун битим тузиши – Россия учун хавф-хатар тревогаси ҳамда қизил чизиқни босиб ўтишга уриниш эди. Шу боис Россия Бакиевнинг Америка билан алоқаларини давом эттираверишига чек қўйиш учун давлат тўнтаришини тезлаштириб юборди. Россия Бакиевга қарши қўзғолонқилиб, уни ҳокимиятдан ағдаришда ғалаба кайфини суришга аниқ ишонган эди.

Америкага келсак, у зарбага учради. АҚШ давлат департаменти матбуот вакили Филип Кроули унинг юрти Қирғизистонда бўлиб ўтган тартибсизликлардан қаттиқташвишга тушганини билдириб, бундай деди: «Биз Бакиев ҳукуматини ҳанузҳокимиятда деб биламиз. Қўшма Штатлар қўлида мухолафатнинг ҳокимиятни эгаллаб олгани тўғрисида маълумотлар йўқ» (Ахборул олам 2010 йил 7 апрел). Бу шунга далолат қиладики, Америка Қирғизистонда бўлаётган ҳодисалардан ташвишда бўлган ва мухолафатни қўллаб-қувватламаган, балки Бакиев ҳукумати тарафида турган. Америка ўзининг Манас базасини уч кун ёпиб қўйди, кейин қирғиз муваққатҳукумати бош вазираси Роза Ўтунбаева Америка базасига тегмаслик ва аввалги битим ўз кучида қолиши тўғрисида баёнот бергач, уни қайта очди.

Ҳақиқатдан ҳам, Қўшма Штатлар айни воқеликка бўйсуниб, янги ҳукуматни зимдан тан олди. Тан олгани шундаки, у ўзининг ташқи ишлар вазири ўринбосари Роберт Блекни Қирғизистондаги муваққат ҳукумат билан музокара олиб бориш учун вакил сифатида жўнатди. Ушбу вакил – янги ҳукуматнинг Америка базасини сақлаб қолиб, унга тегмаслик кафолатини олишга берган ваъдаларидан Қўшма Штатлар мамнун эканини билдирди ва буни жуда ажойиб янгилик, дея сифатлади. Ҳозирда, Америка Манас ҳаво базасининг сақланиб қолиши кафолатини олгач, янги ҳукумат билан муроса қилишни истаяпти. Бакиевнинг Қирғизистон жанубидаги қишлоғига қочибқолгани, кейин юртини ташлаб, Қозоғистонга чиқиб кетиб истеъфо бергани жиҳатидан олганда, Американинг янги ҳукуматга қарши бирор ҳаракат қилишқўлидан келмаслиги аён бўлиб қолди.

Хуллас, Америка янги воқелик билан – вақтинчалик бўлса ҳам – муроса қилишдан ўзга чора тополмади. Ҳозир Россия Қирғизистондаги бугунги вазиятга ҳукмрон. 2010 йил 13 апрелда Россия ташқи ишлар вазири ўринбосари Григорий Герасин Американинг Москвадаги элчиси Жон Барлл билан учрашди ва иккала томон ҳамҚирғизистондаги вазият ҳақида суҳбатлашиб, келишиб олишди… Яъни улар «Қирғизистонни табиий ҳаётга қайтариш»га чақирган эмишлар! Шуларнинг барчасигақарамай, Қирғизистонда Россия ва Америка кураши давом этади ва бу келажакда турли ишлар билан, турли шаклда, сиёсий, иқтисодий ва ижтимоий тартибсизликлар сифатида кўзга ташланиши мумкин…

02 жумодул-аввал 1431ҳ

16 апрел 2010м