Солиқларни қайтариш ортидаги «қармоқ»

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Ўзбекистонда ер участкасидан тегишли ҳужжатларсиз фойдаланганлик учун жисмоний шахслардан ундириб келинган уч баробарлик ер солиғи тартиби расман бекор қилинди. Янги қонун талабларига мувофиқ, 2020 йил 1 январдан то 2024 йил 1 июнгача бўлган давр оралиғида ҳисобланган мана шу уч карралик солиқ суммалари қайта ҳисоб-китоб қилиниб, фуқароларга қайтариб берилиши белгиланди. Расмий идоралар, хусусан, Солиқ қўмитаси вакиллари ушбу қадамни биринчи навбатда аҳолига енгиллик яратиш, асрлар ёки йиллар давомида авлоддан-авлодга мерос бўлиб ўтиб келаётган, аммо расмий ҳужжати бўлмаган ер эгаларини қўллаб-қувватлаш мақсадида амалга оширилганини таъкидламоқдалар. (kun.uz). Ушбу молиявий амнистиянинг асл мазмунини ва унга замин яратган қонунчилик асосларини аниқ мисоллар билан одамларга батафсил очиб бериш лозим. 

Аввало, бу кутилмаган ва оғир «уч карралик солиқ» мажбурияти ўзи қаердан пайдо бўлган эди, деган ҳақли саволга тўхтаб ўтиш зарур. Бу тартиб аслида Ўзбекистон Республикасининг 2019 йил 30 декабрда қабул қилинган ЎРҚ-599-сонли Қонуни билан янги таҳрирда тасдиқланган ва 2020 йил 1 январдан кучга кирган Солиқ кодекси асосида ҳаётимизга кириб келган эди. Ушбу Кодекснинг тегишли моддаларига (хусусан, жисмоний шахслардан ундириладиган ер солиғига оид қисмига) мувофиқ, ер участкаларидан ҳужжатларсиз ёхуд ер участкасига бўлган ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжатларда кўрсатилганидан каттароқ ҳажмда фойдаланилган тақдирда, ер солиғи белгиланган ставканинг уч баробари миқдорида ҳисобланиши белгилаб қўйилди. Давлат ушбу нормани киритишдан кўзлаган расмий мақсади ерларнинг ўзбошимчалик билан эгаллаб олинишининг олдини олиш ва аҳолини ўз мулкларини тезроқ давлат рўйхатидан ўтказишга мажбур қилувчи таъсир чораси сифатида қўллаш эди. 

Бироқ 2020 йилда амалиётга киритилган ушбу жазо солиғи тизими кутилган натижани бермади, балки аксинча, аҳоли ўртасида сунъий равишда улкан солиқ қарздорликларини юзага келтирди. Масалан, бир фуқаронинг отасидан қолган ҳовлиси бор, лекин йиллар давомида унга кадастр ҳужжати олинмаган. Ушбу кодекс нормаси кучга киргач, унга оддий ер солиғи ўрнига уч баробар кўп мажбурият юклана бошлади. Натижада фуқаро мулкини расмийлаштириш учун давлат идорасига боришдан баттар қўрқадиган бўлди, чунки бориши билан ундан ўтган йиллар учун тўпланиб қолган мана шу улкан уч карралик қарздорликни тўлаш талаб қилинар эди. Давлат мана шу тўсиқ сабабли миллионлаб ерлар рўйхатдан ўтмай сояда қолаётганини ва бюджетга ҳеч қандай барқарор маблағ тушмаётганини англаб етди. Шу сабабли, Президентнинг 2023 йилдаги 192-сонли фармони ва кейинчалик Солиқ кодексининг 483-моддасига киритилган ўзгартиришлар билан ушбу оғир тартиб маълум бир давр учун бекор қилинди ва эски қарзларни кечиш орқали аҳолини тизимга жалб қилиш йўли танланди. 

Диққат қилиш лозимки, Солиқ кодексидаги уч карралик солиқ ундириш концепцияси бутунлай йўқ қилингани йўқ. У фақат 2020 йил бошидан 2024 йил ўртасигача бўлган маълум бир давр учунгина кучини йўқотди. 2024 йил июнидан кейинги давр учун эса бу жазо чораси ҳануз амалда ва 2018 йилдан кейин ноқонуний эгаллаб олинган янги ер участкаларига нисбатан ундирилиши давом этади. Давлат фуқарога қисқа муддатли «имконият ойнаси»ни тақдим этяпти. Унга кўра, фуқаро эски виртуал қарзларидан қутилади ёки пулини қайтариб олади, лекин бунинг эвазига у 937-сонли янги қонун доирасида ўз мулкини тезроқ расмий рўйхатдан ўтказиши керак. Сизнинг мулкингиз расмийлашган кундан бошлаб, сиз давлатнинг доимий ер ва мол-мулк солиғи тўловчисига айланасиз. Давлат кодекс орқали бир марталик катта жарима солишдан воз кечиб, сизни умрбодлик мунтазам солиқ тўловчиси сифатида рўйхатга олади.

Яна бир мисол, қонунчиликка киритилган бюрократик енгилликларда кўринади. Янги тартибга биноан, базавий ҳисоблаш миқдорининг 30 баробаригача (яъни 12 миллион сўмдан ортиқ) солиқ қарзи бўлган фуқароларга ҳам ерга бўлган ҳуқуқни эътироф этиш бўйича ижобий хулоса бериладиган бўлди. Илгари атиги 1000 сўм қарзи бор инсоннинг ҳам ҳужжат ишлари тўхтаб қолган бўлса, энди давлат «майли, 12 миллионгача қарзинг бўлса ҳам ҳужжатингни олавер, кейинроқ тўларсан» демоқда. Бу “илтифот” ортидаги мақсад ҳам битта — жараённи максимал даражада тезлаштириш. Чунки ҳужжатсиз ердан солиқ ундириш қийин ва мураккаб, аммо кадастр ҳужжати қўлига теккан фуқародан мулк эгаси сифатида солиқ ундириш қонунан муқаррардир. 

Қонундаги энг қизиқ ва айёрлик қилинган жойи — пулни «қайтариш» механизмидир. Солиқ идораси вакиллари очиқ тан олганларидек, қайта ҳисобланган маблағлар фуқаронинг қўлига нақд пул ёки пластик картасига тўғридан-тўғри тушмайди. Биринчи навбатда, ушбу ортиқча тўланган маблағ фуқаронинг бошқа турдаги солиқлари, масалан, мол-мулк солиғидан қарздорлиги бўлса, ўшани ёпишга автоматик равишда йўналтирилади. Агар унда ҳам қарзи бўлмаса, келгуси йилларнинг солиқ тўловлари учун банд қилинади ва фақат алоҳида ариза берилган тақдирдагина қайтарилиши мумкин. Бу дегани, давлат бюджетидан реал пул оқими чиқиб кетмайди, балки тизим ичида улкан бир ўзаро виртуал ҳисоб-китоб операцияси амалга оширилади холос. Бироқ бу жараёнда миллионлаб инсонлар солиқ иловаларини юклаб олиб, ўзлари ва яқинларининг шахсий идентификация рақамларини (ПИНФЛ) тизимга киритишга мажбур бўладилар ва шу тариқа тўлиқ рақамли назорат остига ўтадилар. Халққа «солиқларни қайтариш» сифатида тақдим этилган бу тадбир, асл моҳиятига кўра, давлатнинг узоқ муддатли стратегик иқтисодий манфаатларини таъминлаш, “яширин” мулкларни оммавий легаллаштириш ва муқаррар солиқ базасини кенгайтиришга қаратилган пухта ўйланган маккорликдир. 

Капитализм шароитида давлатнинг асосий вазифаси инсон муаммоларини ҳал қилиш эмас, балки турли хил бевосита ва билвосита солиқлар, жарималар ва сунъий тўловлар занжири орқали оддий халқнинг тинкасини қуритиб, уларнинг топган-тутганини шилиб олишдир. Бир томондан, солиқни кечгандек бўлиб, иккинчи томондан, рақамли назорат ва янги мажбуриятлар юклаш сиёсатидир. Бундай тубан ва зўравон иқтисодий тизим ўрнига инсоният учун ягона адолатли тузум бу – Ислом низомидир.

Ислом давлати ўз фуқароларини доимий молиявий босим ва «солиқ қармоқлари» билан ов қилмайди, чунки буни Аллоҳ ҳаром қилган. Уқба ибн Омирдан ривоят қилинди: мен Росулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим:

«لاَ يَدْخُلُ صَاحِبُ مَكْسٍ الْجَنَّةَ»

«Макс соҳиби (ноҳақ солиқ солувчи) жаннатга кирмайди».

Шунга кўра, Исломдаги иқтисод низоми татбиқ қилинсагина ҳозирги золим режимлар ҳар турли ҳийла-найранглар билан одамларни солиқ қопқонига илинтиришларидан омонда бўламиз.

Форуқ

29.06.2026й