Стратегик металлар ва глобал манфаатлар: Ўзбекистон ресурслари кимнинг қўлида?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Туркманистоннинг “News Central Asia” ахборот агентлиги “Ўзбекистон технологик металлар заводи (ТМК) халқаро ҳамкорликни фаоллаштирмоқда” сарлавҳаси остида мақола эълон қилди. “Ўзбекистон ТМК илк бор 99,9% тозаликдаги металл – ренийни Эстониянинг “VLCor Baltic OU” компанияси билан имзоланган шартнома асосида экспорт қилди. Бу Ўзбекистондан ушбу қимматбаҳо металлнинг экспорти амалда бошланганини англатади. ТМК'нинг 2025 йил биринчи ярим йиллигидаги умумий экспорти 21,3 миллион долларни ташкил этиб, бу ўтган йилга нисбатан 118% ўсишни кўрсатади”, – дейилади мақолада.

Рений – дунёда энг кам учрайдиган ва юқори технологик соҳалар учун жуда муҳим бўлган металл. У асосан:

– реактив двигателлар,

– ҳарбий самолётлар,

– нефтни қайта ишлаш каталитик жараёнлари,

– ядровий материаллар тайёрлашда

ишлатилади. Жаҳонда рений етиштириш ва захиралари чекланган: бу металлни 10 га яқин давлатлар экспорт қилади, холос. Шу боис рений бўйича ҳар қандай янги бозор – геосиёсий манфаатларнинг марказига айланади.

АҚШ Геологик хизматининг (USGS) маълумотига кўра: “Ренийнинг жаҳон захиралари кам ва фақат бир нечта мамлакат бу металлни қайта ишлаб чиқаради. Буни назорат қилувчи давлатлар юқори стратегик устунликка эга бўлади”.

Рений экспорти бўйича шартнома Эстониянинг “VLCor Baltic OU” компанияси билан тузилган. Эстонияга ЕИ аъзоси сифатида қаралса, ушбу экспорт ортида Европа Иттифоқининг ресурс хавфсизлиги стратегияси борлигини кўрсатади. Европа Комиссияси 2023 йилда қабул қилган “Critical Raw Materials Act” ҳужжатида:

“Европа Иттифоқи рений, литий, кобальт ва бериллий каби стратегик элементлардан тўлиқ боғлиқ ҳолда. Бунинг олдини олиш учун ташқи манбалар билан устувор ҳамкорлик шарт”, – дейилади.

Бундан ташқари, мақолада: “Ўзбекистон ТМК ҳамда Хитойнинг хром, никель ва кобальтни қайта ишлаш бўйича илғор технологияларга эга PPP (Hong Kong) Ltd. компанияси ўртасида музокаралар бўлиб ўтди. PPP (Hong Kong) Ltd. Ўзбекистонда маҳаллий хомашёдан тоза хром ишлаб чиқаришга қизиқиш билдирди. Шунингдек, Ўзбекистон ТМК Хитойнинг етакчи инжиниринг компанияси Chalieco билан вольфрам гидрометаллургия цехини модернизация қилиш ва технологик ҳамкорлик бўйича шартномалар имзолади”, – дейилади.

Ушбу компаниялар технологик ҳамкорлик ортидан ресурслар устидан ҳукмронликни кўзлаган стратегик ҳаракатлари билан Марказий Осиёга фаол кириб келмоқда.

Металл бозори таҳлилчиси Жереми Ричардсон: “Бу ресурслар кимнинг қўлида бўлса, келажак технологик ҳукмронлик ҳам унинг қўлида бўлади”, – дейди.

Ўзбекистон ҳукумати бу каби келишувларни инвестициявий ва технологик ютуқ сифатида тақдим этмоқда. Ваҳоланки, стратегик металларни қайта ишлаш ва экспорт қилишда бошқарув ричагини хорижий давлат ва компанияларга қўшқўллаб топширмоқда. Оқибатда, Хитой хомашёни қайта ишлаш инфратузилмасини тўлиқ ўз назоратига олиб, мамлакатни хомашё базасига айлантирмоқда. Унутмаслик керакки, стратегик ресурслар устидан назоратнинг бегоналар кўлига ўтиши геосиёсий шантаж воситасига айланиши мумкин.

Ўзбекистон ўзининг бой ресурслари билан глобал кучларнинг геосиёсий мақсадлари йўлида фақатгина “ресурслар манбаи” бўлиб қолиши билан бирга, мустамлакачи давлатларнинг ҳарбий ва иқтисодий жиҳатдан кучайишига хизмат қилмоқда. Бунинг асосий сабаби эса, ташқи кучлар белгилаб берган таълим сиёсатидир. Ўзбекистонда Fulbright (АҚШ), Erasmus+ (ЕИ), DAAD (Германия), Chevening (Британия) каби таълим дастурлари фаолият юритмоқда. Шу билан бирга, Хитой ҳам Confucius Institutes орқали ўз таъсирини кенгайтирмоқда. Таълим – энг юмшоқ, бироқ энг самарали геосиёсий қуроллардан бири ҳисобланади. Шу сабабли, геосиёсий кучлар ўз манфаатларини илгари суришда ушбу муҳим инструментдан унумли фойдаланмоқда. Айниқса, улар “учинчи олам” деб атайдиган мамлакатларга ўз стратегик ресурсларини мустақил ўзлаштириш имкониятини бермайдиган таълим дастурларини фаол жорий этишида бу яққол кўзга ташланади. Зеро, ушбу таълим дастурларидан кўзланган мақсад: иқтисодий қарамликни шакллантириш ва шу орқали ушбу давлатларнинг бойликларига эга чиқиш. Шунинг учун мустамлакачиларнинг таълим дастурлари маҳаллий мутахассисларда илғор технологияларни ишлаб чиқиш ва жорий этиш салоҳиятини пайдо қилмайди. Натижада бу мамлакатлар ўзларининг нефть, газ, қимматбаҳо металлар ёки бошқа табиий ресурсларини қазиб олиш ва қайта ишлаш учун ташқи технологияларга қарам бўлиб қолаверади. Бу эса геосиёсий кучларнинг технологик монополияни вужудга келтириш, ресурсларга тўғридан-тўғри кириб бориш, иқтисодий ва технологик қарамлик ортидан сиёсий қарамликка йўл очиш ва ўз-ўзидан мамлакатларнинг ички ва ташқи сиёсатига таъсир ўтказиш имкониятига эга бўлишига олиб боради.

Бир сўз билан айтганда, таълим жамиятнинг хавфсизлик ва иқтисодий жиҳатдан устуни ҳисобланади. Шу туфайли, Ўзбекистонда таълим соҳасидаги нотўғри сиёсат мамлакатни геосиёсий ўйинларда оддий бир пиёдага айлантириб қўйганининг гувоҳи бўляпмиз.

Ўзбекистонда ва бошқа барча исломий юртларда оғир саноатни барпо қилиб, стратегик ресурсларни мустақил ўзлаштириш имкониятини берадиган илғор технологияларни ишлаб чиқарувчи етук мутахассисларни етиштириб чиқаришга қодир таълим дастури фақатгина Ислом ақидасига асосланган таълим программасидир. Ушбу программани ҳаёт майдонида татбиқ қиладиган давлат эса Рошид Халифалик давлатидир.

Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон Матбуот бўлими аъзоси Иззатуллоҳ

19.07.2025й