BRICS: АҚШ тартиботига муқобилликми ёки янги қутблашув?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Иккинчи жаҳон урушидан кейин шаклланган дунё тартиботига дарз кетгани энди ҳеч кимга сир бўлмай қолди. Илгари дунё давлатлари гўёки «ҳамжиҳатлик» ва «бирдамлик» билан АҚШ сунъий равишда яратган «терроризм»га, яъни Исломга қарши кураш деб ташқи душманга қарши курашиб келган бўлса, эндиликда бу ниқоб фош бўлиб, уларнинг бир-бирига бўлган қаршиликлари ҳам деярли ҳеч кимга яширин бўлмай қолди. Оламлар Роббиси айтади:

تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّىٰ ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَّا يَعْقِلُونَ

«Уларни жам деб ўйлайсиз, ҳолбуки, уларнинг қалблари турли-туман. Бу уларнинг ақл юритмайдиган қавм эканликларидандир».          (Ҳашр:14)

Ҳиндистоннинг Нью-Деҳли шаҳрида сентябр ойининг 12-13 кунлари БРИКСнинг XVIII саммити бўлиб ўтди. Унинг ортида АҚШ бошчилигида шаклланган жаҳон тартиботи ва унинг сиёсий-иқтисодий қоидаларини қайта кўриб чиқишга интилиш борлигини яққол кўриш мумкин. Иккинчи жаҳон урушидан кейин шаклланган халқаро тизимда АҚШ иқтисодий, молиявий, технологик ва ҳарбий жиҳатдан улкан устунликка эга бўлди. Айниқса, СССР парчаланганидан кейин Вашингтоннинг таъсири янада кенгайди. Долларнинг халқаро молиядаги устунлиги, Ғарб молиявий институтлари, санкциялар, савдо механизмлари, сиёсий иттифоқлар ва ҳарбий салоҳият АҚШга жаҳон сиёсатининг муҳим қоидаларини белгилаш имконини берди. БРИКС эса айнан шу устунликка нисбатан шаклланган норозилик ва муқобилликнинг бир ифодасидир.

Миллий валюталарда ҳисоб-китобларни кенгайтириш, долларга боғлиқликни камайтириш, муқобил молиявий механизмларни ривожлантириш, Янги тараққиёт банки орқали молиялаштириш, халқаро институтларни ислоҳ қилиш ва дунёда «кўп қутблилик»ни кучайтириш ҳақидаги ташаббуслар бир савол атрофида бирлашмоқда: жаҳон тартиботининг қоидаларини ким белгилайди? Демак, масала фақат савдо ёки валютада эмас, балки жаҳондаги сиёсий ва иқтисодий ҳукмронликнинг кимнинг қўлида бўлишидадир.

Бироқ бу ерда муҳим фарқни кўриш лозим. АҚШ устунлигига қарши чиқишнинг ўзи БРИКСни адолатли муқобил тизимга айлантирмайди. Чунки БРИКС Америка моделига муқобил Исломий сиёсий ва иқтисодий тизимни таклиф қилаётгани йўқ. У ҳам миллий давлатлар, миллий манфаатлар ва мавжуд дунё иқтисодий муносабатлари доирасида ҳаракат қилмоқда. Шу сабабли «кўп қутбли дунё» билан «мустақил дунё» тушунчаларини аралаштирмаслик керак. Вашингтоннинг таъсири камайиб, унинг ўрнига Пекин, Москва ёки бошқа куч марказларининг таъсири кучайиши автоматик равишда халқларнинг озодлигини англатмайди. Бир ҳомийдан воз кечиб, бошқасига суяниш — мустақиллик эмас, балки қарамлик марказининг алмашишидир.

Бугун БРИКС АҚШ бошчилигидаги тартиботга жиддий муқобил куч марказини шакллантиришга уринаётгани кўриниб турибди. Аммо шуни унутмаслик лозимки, бу давлатларнинг барчаси мавжуд капиталистик иқтисодий низом асосида сиёсат олиб боришга маҳкум. Шунинг учун уларнинг қай бири ҳукмронлик қилмасин, халқларни капитализм зулми ва унинг ҳалокатли оқибатларидан халос эта олмайди! Инсоният капитализм зулмидан аллақачон чарчади ва дунё тартиботида ўзгариш ясаш вақти келди! Бу ўзгариш ҳаётнинг барча жабҳаларида ҳозирги мавжуд тузумлардан мутлақо бошқа бўлиб, инсон муаммоларини тўғри ва ҳар томонлама муолажа қиладиган тузумни тақозо этади. Чунки сўнгги асрда дунё ёлғон, бўҳтон ва зулмга кўмилиб кетди. Аллоҳ марҳамат қилади:

وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَّفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ

«Агар Аллоҳ одамларнинг баъзиларини баъзилари билан даф қилиб турмаганида эди, ер юзи бузилиб кетар эди. Лекин Аллоҳ оламларга фазлу марҳамат қилувчидир».                                           (Бақара:251)

Демак, инсониятга мавжуд зулм ва бузғунчиликни бир куч марказининг иккинчиси билан алмаштириш эмас, балки ҳаётнинг барча соҳаларида адолатни қарор топтирадиган янги низом керак. Бу низом қуйидаги асосларга қурилмоғи лозим:

Биринчидан, дунёқарашнинг асоси бўлган ақида масаласи ҳал қилиниши лозим. Ҳозиргидек «динни ҳаётдан ажратиш», деган ақида асосига эмас, балки инсон, ҳаёт ва коинотнинг Яратувчиси — Аллоҳ Роббул Оламийн борлигига бўлган эътиқодга асосланмоғи лозим.

Иккинчидан, бу тузум қонунлар ишлаб чиқаришда башарнинг хоҳишини асос қилиб эмас, балки бутун борлиқнинг Яратувчиси бўлган Аллоҳнинг инсоният ҳаётини тартибга солувчи ҳукмларини ўзининг асоси қилмоғи шарт. Шундагина давлат қонунлари асосида бериладиган ечимлар инсоннинг ақлини қаноатлантириб, қалбини таскин топтиради.

Учинчидан, Ижтимоий низом, бугунги кундагидек, оилаларни пароканда қилиб, «шахс эркинлиги» дея аталмиш заҳриқотил фикрни тарғиб қилмаслиги, балки инсон ҳаётини сакинатга тўлдириб, унинг руҳий ва ҳиссий барқарорлигини таъминлайдиган ечимларни бериши зарур.

Тўртинчидан, Ислом асосида бошқариладиган Иқтисодий низом инсонни эрталабдан кечга қадар фақат тирикчилик учун тер тўкишга асло мажбур қилмайди, балки унинг асосий эҳтиёжларини давлат кафолатлайдиган тизимни белгилайди. Давлат иқтисодни олтин ва кумуш низомига бириктириб, унинг тўғри татбиқ этилишини назорат қилади. Унда умумий мулк бўлмиш табиий бойликлар, жумладан, нефт, газ ва олтин Ислом асосида давлат фуқароларининг эҳтиёжларига адолат билан тақсимланади. Шу йўсинда давлат жамиятнинг иқтисодий барқарорлигини таъминлайди ва капитализмдаги инфляция балосидан бутунлай халос қилади.

Бешинчидан, ташқи сиёсат халқлар ва юртларни босиб олиш илинжида эмас, балки уларни зўравонликдан озод қилиш, инсонларни қулликдан халос этиб, Оламлар Роббисига ибодат қилишлари учун шароит яратиш асосига қурилади. Ислом рисолати Ер юзининг барча бурчагига қадар етказилади. Аллоҳ таоло айтади:

اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ

«Аллоҳ иймон келтирганларнинг Валийсидир. Уларни зулматлардан нурга чиқаради»     (Бақара:257)

Ислом Абу Халил: Ҳизб ут-Таҳрир Марказий Матбуот бўлими радиоси учун – Ўзбекистон

17.09.2026й