بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Саволга жавоб

Тафсир манбалари

Саидий Алига

Савол: Бисмилаҳ, Аллоҳнинг Расулига, у зотнинг оли байтига, саҳобаларига ва у зотни дўст тутганларга салому салавотлар бўлсин.

Ҳурматли шайхимиз, сизга Аллоҳнинг саломи, раҳмати ва баракоти бўлсин.

Ислом умматига етказаётган барча хайрли ишларингизда Аллоҳдан сизга тўғрилик ва муваффақият тилайман ҳамда босиб ўтаётган йўлингиз Аллоҳнинг ваъдаси ва Набийси ﷺнинг башоратини рўёбга чиқариш билан — нусрат ва тамкин (мустаҳкам ғолибият) тилаб қоламан.

Муҳтарам шайхимиз: «Аш-Шахсия» (Исломий шахсият) китобининг биринчи жузи, 296-саҳифасида, «Тафсир манбалари» мавзусида қуйидагилар келган:

«…Аммо Расулуллоҳ ﷺдан тафсир сифатида нақл қилинган нарсаларга келсак, агар у саҳиҳ бўлса, ҳадиснинг бир жузъи ҳисобланади ва тафсир саналмайди. Чунки у бу ҳолатда худди Қуръон каби ташриъий (шаръий далил сифатидаги) насс бўлади, шу боис тафсирлар қаторига кирмайди».

296-саҳифада келган сатрда эса, ҳадисни тафсир манбаларидан бири деб ҳисоблайди, аммо 301-саҳифада келган иборада ҳадиснинг тафсир эканини инкор қилади… Бу икки гап гўё бир-бирига зид ва қарама-қарши бўлиб кўриниб, бу эса масалани тушунишимни мураккаблаштирди. Шу боис ушбу ноаниқликни бартараф этиб, масаланинг ҳақиқатини баён қилиб берсангиз: ҳадис тафсир ҳисобланадими ёки у тафсирлар қаторига кирмайдими?

Сизга чексиз ташаккурлар бўлсин.

Биродарингиз Али ас-Саидий – Тунис.

Жавоб: Ва алайкум ассалом ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ.

Биродарим, «Аш-Шахсия» китобининг биринчи жузъи 360-саҳифасида «Тафсир манбалари» сарлавҳаси остида келган иборани ҳамда…

Айнан шу китобнинг 366-саҳифасида «Умматнинг бугунги кунда муфассирларга бўлган эҳтиёжи» сарлавҳаси остида келган иборани…

 Диққат билан ўрганиш улар ўртасида ҳеч қандай зиддият йўқлигини кўрсатади. Буни ойдинлаштириш учун қуйидагиларни баён қиламан:

Биринчидан: «Тафсир манбалари» бўлимида шундай дейилган: [«Тафсир манбалари» иборасидан муфассирларнинг ҳар бири тавҳид, фиқҳ, балоғат, тарих ва шунга ўхшаш ўзи эга бўлган илмга кўра Қуръонни тафсир қилишда таянган жиҳатлари назарда тутилмайди. Чунки бу илмлар тафсир манбалари эмас, балки муфассирга таъсир кўрсатган ва натижада унинг тафсир борасида муайян бир йўналишни танлашига сабаб бўлган омиллардир. «Тафсир манбалари»дан кўзланган мақсад эса, муфассирлар ўз тафсирларида қандай йўналишни тутганларидан қатъи назар, шундай манбаларки, муфассирлар ундан нақл қилган ва нақл қилган маълумотларини ўз тафсирларига киритган асл асослар (маржаълар)дир. Агар тафсир манбаларини кузатиб чиқадиган бўлсак, уларнинг учта манбага чекланишини кўрамиз, улар:

1- Расулуллоҳ ﷺдан нақл қилинган тафсир. Бу худди Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилинган ушбу ҳадис кабидир: «الصَّلَاةُ الْوُسْطَى صَلَاةُ الْعَصْرِ»

«Ўрта намоз — аср намозидир». (Термизий ривояти)…

2- Тафсир манбаларидан бири — раъй (фикр-қараш) бўлиб, бу тафсирдаги ижтиҳод деб аталадиган нарсадир. Бу шундан иборатки, муфассир арабларнинг каломини ва уларнинг сўз юритиш услубларини,  шунингдек, жоҳилият шеърияти ва насрида келган шу каби мисолларни синчковлик билан ўрганиш орқали арабча лафзларни ва уларнинг маъноларини англашга эришади ҳамда ушбу воситалар ёрдамида ўз наздида оятнинг нозил бўлиш сабабларидан қай бирини саҳиҳ деб топса, ўша раъйга қарор қилади(яъни ўша тўхтамга келади)…….

3- Исроилиёт. Бу шундан келиб чиққанки, яҳудий ва насоролардан баъзилари Исломга кирди ва улар орасида Таврот ва Инжилни билувчи олимлар бор эди. Уларнинг сафидаги аксар яҳудийлар Исломга сохта кирган эди, чунки яҳудийлар насороларга қараганда мусулмонларга нисбатан адоват ва нафрати кучлироқ эди. Натижада ушбу олимлардан мусулмонлар орасига кўплаб исроилиётлар (асоссиз маълумотлар) сизиб кирди ва оятлар шарҳини тўлдириш мақсадида Қуръон тафсирига киритилди……..

Кўриб турганингиздек, бу ердаги масала муфассирлар наздидаги тафсир манбалари ҳақида бўлиб, юқорида баён қилинганидек, улар учта манбадан иборатдир.

Иккинчидан: «Аш-Шахсия» китобининг биринчи жузъи 366-саҳифасида «Умматнинг муфассирларга бўлган эҳтиёжи» сарлавҳаси остида келган иборага келсак, у муфассирлар наздидаги ушбу манбаларнинг воқелигини саҳиҳ ва хато жиҳатидан баён қилади. Яъни, улар ўз наздида “Расулуллоҳ ﷺдан нақл қилинган тафсир”, деб атаган биринчи манба аслида тафсир деб аталмаслигини, балки у Расулуллоҳ ﷺнинг ҳадислари эканини баён қилади. Чунки тафсир — бу муфассир томонидан қилинган ижтиҳоддир. Расулуллоҳ ﷺдан нақл қилинган нарса эса тафсир ёки ижтиҳод эмас, балки Азиз ва Ҳаким Аллоҳ субҳанаҳунинг ваҳийси бўлмиш Расулуллоҳ ﷺнинг ҳадисидир.. Бу ушбу бобнинг аввалида жуда очиқ баён қилинган, у ерда шундай дейилади:

[(Шу сабабли мусулмонларда, қолаверса бошқаларда ҳам тафсирларни чуқур ва мустанир фиқҳий китоб сифатида ўқишга рағбат ва иштиёқ уйғотадиган услуб бўлиши жуда-жуда зарурдир. Бундан ташқари, фалсафий китоблар таржимаси пайдо бўлгани ва улардан таъсирланиш юз берганидан кейинги асрда, шунингдек салиб юришларидан кейинги инқироз даврида муфассирлар тутган йўл шундай тафсирларнинг юзага келишига сабаб бўлдики, улар тафсирдан бўлмаган ва Қуръон оятларига алоқаси йўқ нарсаларга эътибор қаратишга катта куч сарфладилар. Уларда тўпланиб қолган исроилиётлар ҳақида гапирмаса ҳам бўлади, ҳатто бу исроилиётлар муфассирлар наздида тафсир манбаларининг учинчисига айланиб қолди. Шу боис Қуръонни тушунишдаги ижтиҳод жиҳатидан ҳам, саҳобалардан тафсир ўлароқ нақл қилинган нарсалардан фойдаланиш жиҳатидан ҳам саҳобаларнинг тафсир қилиш йўлига уйғун келадиган Қуръон тафсири бўлиши лозим эди. Аммо Расулуллоҳ ﷺдан тафсир сифатида нақл қилинган ривоятларга келсак, агар у саҳиҳ бўлса, ҳадиснинг бир бўлаги ҳисобланади ва тафсир саналмайди. Чунки у бу ҳолатда худди Қуръон каби ташриъий насс бўлади, шу боис тафсирлар қаторига кирмайди).]

Демак, бу боб остида келган фикрлар саҳобалар (розияллоҳу анҳум) Аллоҳ субҳанаҳунинг оятларини тафсир қилишдаги саҳиҳ ижтиҳодлари асосида тафсирдаги тўғри раъй-қарашни баён қилиш учундир. Расулуллоҳ ﷺдан нақл қилинган ривоятларга келсак, улар ижтиҳод бобида эмас, балки ҳадислар бобида зикр қилинади. Ваҳий бўлган Расулуллоҳ ﷺнинг ҳадислари билан ижтиҳод бобидан бўлган саҳобаларнинг (розияллоҳу анҳум) ижтиҳодлари ўртасида фарқ бордир.

Бунда етарлича тушунтириш бўлди деб умид қиламан, Аллоҳ аълам ва аҳкам.

Биродарингиз Ато ибн Халил Абу ар-Рошта            04 рабиус-соний 1448ҳ

                                                                                           16 август 2026м