Туркиянинг келгуси босқич учун белгиланган роли

«Аксиос» сайти хабар беришича, яқинда Оқ уй Трамп маъмуриятининг янги миллий хавфсизлик стратегияси тафсилотларини эълон қилган. 33 саҳифадан иборат ушбу ҳужжатда бир қатор масалалар, жумладан, энг муҳим масалалардан бири сифатида исломий мамлакатларга алоҳида эътибор қаратилган. Американинг Яқин Шарққа қизиқишининг сабаби эса унинг географик аҳамияти ва ўзига хос геосиёсий жойлашуви билан боғлиқдир.

Мазкур стратегияда Яқин Шарқ масаласига икки саҳифа ажратилган бўлиб, унда давом этаётган можаролар шароитида минтақанинг келажаги ҳақидаги Америка қарашлари, шунингдек, Эронга қарши урушдан кейинги босқичда Яқин Шарқдаги кучлар мувозанатини қайта шакллантириш учун келгусида Америка қандай йўналишда ҳаракат қилишни кўзлаётгани баён қилинган.

Америка янги Яқин Шарқ стратегиясининг, ёки «минтақавий урушдан кейинги режалар» деб аталадиган сиёсатнинг асосий устунлари бир нечта стратегик таянч нуқталар атрофида жамланади. Трамп маъмурияти ана шу устунлар орқали минтақадаги хавфсизлик ва сиёсий иттифоқларни қайта шакллантиришга интилмоқда. Жумладан:

— Эронни минтақада жиловлаш ёки унинг таъсирини чеклаш мақсадида «Макка келишуви» каби қўшма мудофаа битими асосида минтақавий тийиб туриш иттифоқини барпо этиш;

— сув йўллари ва энергетика йўлакларининг хавфсизлигини таъминлаш;

— Ғазо масаласини Америка қарашлари асосида ҳал қилиш;

— «Абраҳам келишувлари»ни кенгайтириш ҳамда яҳудий вужуди билан нормаллашув ва унинг хавфсизлигини таъминлаш;

— иқтисодий ва технологик интеграция;

— НАТОни мудофаа харажатлари асосида қайта тузиш, яъни иштирок учун ҳақ тўлаш тамойилини жорий этиш;

— шунингдек, Хитой масаласи.

Қисқача айтганда, гап Осиё, Африка ва Европани туташтирувчи, уч қитъа чорраҳасида, дунёнинг марказида жойлашган Яқин Шарқ минтақасини қайта шакллантириш ҳақида кетмоқда. Бу минтақа жаҳон энергетика бозорларининг асосий маркази ҳисобланади. У улкан миқдордаги қазилма ёқилғи захиралари билан бир қаторда қайта тикланувчи энергия манбалари бўйича ҳам беқиёс имкониятларга эга. Унинг аҳолиси эса 469 миллион кишини ташкил этади.

Шу ерда муҳим бир савол туғилади: Америка мавжуд барча мураккабликларга қарамай, Яқин Шарқ минтақасини қайта шакллантиришни ёлғиз ва бевосита, яъни воситачи ёки минтақавий иттифоқчисиз амалга ошира оладими? Ўзи учун қутқарув ҳалқаси бўладиган минтақавий иттифоқчини танлаб, барча рақобатчи томонларни четлатишга қодирми? Ва бу эски-янги мустамлакачилик лойиҳаси муваффақият қозонадими?

Нега айнан Туркия?

Яқин Шарқ харитасидаги жойлашувига келадиган бўлсак, Туркия Қадимги Дунёнинг Осиё, Европа ва Африка қитъалари чорраҳасида жойлашган. Бу унга Шарқ ва Ғарб ўртасидаги кўприк ҳамда ҳаётий муҳим ўтиш йўли бўлиш имконини берувчи ўзига хос геосиёсий мавқени тақдим этади.

Туркиянинг геосиёсий аҳамияти қуйидаги жиҳатларда намоён бўлади:

• У шундай бир ҳудудда жойлашганки, сув бўғозлари устидан назоратга эга: шимолда Қора денгиз, ғарбда Босфор бўғози ва Эгей денгизи, жанубда эса Ўрта ер денгизи билан туташади.

• У энергетика хавфсизлиги марказини ташкил этади. Туркия Каспий денгизи ва Марказий Осиёдан Европага газ ва нефть етказиб беришда TANAP ва TurkStream каби стратегик қувурлар орқали асосий йўлак ҳисобланади.

• У савдо тугуни — «Ўрта йўлак» ҳисобланади. Туркия Осиёни Европа билан қадимги Ипак йўли ва Зангезур йўлаги ҳамда Тараққиёт йўли каби транспорт лойиҳалари орқали боғлаб, жаҳон савдо марказига айланиш имкониятига эга.

• У НАТОдаги ҳарбий куч ҳисобланади. Туркия НАТО таркибидаги иккинчи энг катта армияга эга бўлиб, иттифоқдаги ягона мусулмон давлатдир. Бу эса унинг Яқин Шарқдаги хавфсизлик борасидаги ролини янада кучайтиради.

• У минтақавий ва сақофий чуқурликка эга. Туркия Туркий давлатлар ташкилоти орқали Марказий Осиё давлатлари билан, шунингдек, исломий муҳит ва Яқин Шарқ билан яқин алоқаларга эга.

• У қишлоқ хўжалиги ва озиқ-овқат соҳасида улкан даражада ўзини ўзи таъминлай олади. Туркия қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ишлаб чиқариш бўйича Европада биринчи, дунёда эса саккизинчи ўринда туради. У юзлаб турдаги экинларни етиштириб, дунё озиқ-овқат хавфсизлигида хавфсизлик клапани вазифасини бажаради.

• У минтақада чуқур тарихий ва исломий илдизларга эга. Туркия 624 йил давомида Усмонийлар Халифалигининг маркази бўлган. Усмонийлар давлати ўзининг энг кенг ҳудудий кўламига эришган пайтда, 1683 йилда, унинг майдони тахминан 5,2–5,5 миллион квадрат километрга етган.

Шу жиҳатдан, агар унда тўғри сиёсий ирода мавжуд бўлса, Туркия ҳақиқий давлатга хос барча имкониятларга эга.

• Ушбу юртда Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло инъом этган минераллар ва бошқа табиий бойликларнинг ниҳоятда хилма-хиллиги ва мўллиги мавжуд.

• Шарқий Ўрта ер денгизи ҳудудида 3 минг миллиард куб метрдан ортиқ деб баҳоланаётган улкан газ захиралари мавжуд.

• Ўрта ер денгизи тубида катта миқдорда нефть захиралари ҳам бор.

Туркиянинг келгуси босқич учун белгиланган роли минтақавий эмас, балки марказий ролдир

Зукко ўқувчи ва сиёсий тадқиқотчи кўриши мумкинки, ушбу геосиёсий омиллар Американинг иштаҳасини очади. Айнан шу омиллар Американи минтақадаги нозик ва мураккаб масалаларнинг аксариятида ўз сиёсатини амалга ошириш вазифасини Туркияга вакил сифатида топширишга ундаган. Булар — Ироқ, Сурия, Ливан, Ливия, Эрон, Россия/Украина, Кипр, Ғазо ва ҳатто Форс кўрфази минтақасидир.

Эрдоған чорак асрдан ортиқ вақт давомида ҳокимиятни бошқариб келмоқда ва у аввал ҳам мазкур масалалар билан Американинг манфаатларига хизмат қилган ҳолда ишлаган. Бироқ бу сафар у минтақавий ролдан кўра марказийроқ ролни бажариб, минтақани Америка қарашлари асосида қайта шакллантиришда янада муҳим вазифани адо этиши кўринади.

Бошқача қилиб айтганда, Эрдоған келгуси босқич учун унга белгилаб берилган Америка сиёсатини икки параллел йўналишда — сиёсий ва халқчил йўналишларда амалга оширмоқда.

Сиёсий майдонда у, хусусан, энергетика соҳасида Яқин Шарқни америкалаштириш, яъни энергия ишлаб чиқариш ва уни бозорларга чиқариш устидан назоратни қўлга киритиш йўлида ҳаракат қилмоқда. Бу борада «Тараққиёт йўли» лойиҳасининг ўзиёқ бунга яққол мисолдир. У Ироқ жанубидаги Ал-Фов катта портини Туркия чегараси билан боғлаб, ундан Европагача етиб борадиган стратегик қуруқлик ва темирйўл йўлагидир. Ушбу лойиҳа Ироқ ва Туркияни таъминот занжирлари учун жаҳон савдо марказига айлантиришни мақсад қилган!

Халқчил майдонда эса Туркия таъсирининг «эрдоғанчилик» қиёфасида тобора кучайиб бориши, унинг таркибида халқ ўзининг тарихий хотирасида сақлаб келаётган исломий йўналиш ва интилишларнинг мавжудлиги сабабли, омма онгида исломга душман бўлган кемализмга қарши ҳаракат сифатида акс этмоқда.

Айнан шу қиёфа халқ орасида кучли эҳтирос ва жўшқин туйғуни юзага келтиради. Халқ эса буни аксинча эмас, балки минтақанинг «усмонийлашуви» сифатида тушунади.

Сиёсатдан зарур даражада хабардор бўлиш керак бўлган бир ҳақиқат шуки, барча исломий мамлакатлардаги, жумладан, Эрдоған ва унинг «Адолат ва тараққиёт партияси» каби ҳукмрон сиёсий элиталар сиёсатни Ислом асосида фикрлаб иш юритмайдилар. Балки улар Ғарб улардан қандай хоҳласа, шундай фикр юритадилар. Шунинг учун уларнинг сиёсий тафаккури ва сиёсий фаолияти мусулмонларнинг ишларини Ислом асосида бошқариш эмас, балки Америка режаларини амалга оширишдан иборатдир.

Америка биз билан фақат куч ва таъсир нуқтаи назаридан муносабат қилади; қадриятлар, ахлоқ ва мафкуравий ўзига хосликни эса эътиборга олмайди.

Бироқ у бир нарсани унутди ёки унутишга уринди: Эронга қарши урушига қадар бўлган Америка энди урушдан кейинги Америка эмас.

Бугун Америка иқтисодий, ахлоқий ва сиёсий жиҳатдан бўғувчи ички инқирозларни бошдан кечирмоқда. У узоқ йиллар давомида барпо этган ва ўзини ҳимоя қилган сиёсий нуфузи Ғазода яҳудий вужуди урушида — урушни айнан Американинг ўзи бошқарган бир пайтда — қулади. У илгари доимо даъво қилиб келган «ахлоқий намуна» энди дунё халқлари орасида аввалгидек қарши олинмаяпти.

Геноцид уруши Ғарбнинг инсон ҳуқуқлари, аёллар ҳуқуқлари ва бошқа шу каби барча қадриятларини фош қилди. Шу тариқа яширин нарса яқину узоқдаги барчага ошкор бўлди.

Американинг исломий мамлакатлар учун режалаштираётган ишлари узоқ муддатда муваффақият билан якунланмайди. Сиёсий кузатувчи яққол кўриб турганидек, саросима ва чекиниш ҳолати мавжуд. Исломий халқларнинг етуклашуви ва Исломга бўлган чанқоқлиги эса мустамлакачи кофир учун енгиб бўлмас ва ҳал этиш ниҳоятда мушкул бўлган тўсиқдир.

Либерал демократия инқирози ва анъанавий қолиплардан ташқарида бошқарувнинг муқобил моделларини излаш сўнгги йилларда Ғарб файласуфлари ва сиёсий ёзувчилари орасида тобора кучайиб бормоқда.

Ҳа, мен Америка билан Яқин Шарқ стратегик ва геосиёсий жиҳатдан тубдан ўзгариш арафасида тургани борасида фикрдаман. Аммо бу ўзгариш Американинг андозаси бўйича эмас, балки буюк Исломнинг андозаси бўйича бўлади: ўзининг тўғри ақидаси, улуғ Шариати ва Содиқ ва Амин ﷺ башорат қилган пайғамбарлик минҳожи асосидаги Рошид Халифалиги билан.

Биз билан бу ўзгариш ўртасида фақат Аллоҳ субҳанаҳу ва таолога яхши гумонда бўлиш, Унга чиройли таваккул қилиш, сўнгра ўз Набийига ﷺ эргашган ҳолда тариқати ва сийратини ўзига намуна қилган ҳамда ўзини Аллоҳ субҳанаҳу ва таолога бағишлаган холис кишиларнинг саъй-ҳаракатлари бор, холос.

Профессор Фуад Ҳомид Айюб

Роя газетасининг 2026 йил 23 сентябр чоршанба кунги 618-сонидан