5+1 форматидаги яна бир саммит

Сўнгги вақтларда Марказий Осиё давлатлари билан ҳамкорликни ифодаловчи 5+1 форматидаги саммитлар кенг тарқалмоқда. Бунинг сабаби дунёда содир бўлаётган муҳим воқеалар, геосиёсий ўзгаришлар, қонли можаролар, иқтисодий урушлар, санкциялар ва муҳим савдо йўлларининг ёпилиши каби омиллар Марказий Осиёнинг аҳамиятини тобора ошираётганидир. Бошқача айтганда, Марказий Осиё товарларни экспорт қилиш учун қўшимча бозор ва ресурслар, айниқса ноёб металлар манбаи сифатида янада муҳим аҳамият касб этмоқда. Шу сабабли 5+1 форматидаги саммитлар давлат раҳбарлари иштирок этадиган даражага кўтарилди. Бундай саммитлар ҳар бир давлат билан алоҳида ҳамкорлик қилиш ўрнига, минтақанинг барча давлатлари билан бир вақтнинг ўзида ҳамкорлик қилиш имконини беради.

Шу нуқтаи назардан, Жанубий Корея ҳам Марказий Осиё давлатлари билан ҳамкорлигини янги босқичга олиб чиқди. 16 сентябрь куни Сеулда Жанубий Корея президенти ва Марказий Осиёнинг беш давлати — Қирғизистон, Қозоғистон, Ўзбекистон, Туркманистон ва Тожикистон раҳбарлари иштирокида биринчи саммит бўлиб ўтди. Ушбу саммит 5+1 форматидаги учрашувлар занжирига яна бир ҳалқани қўшди. Ундан кейин уч кун давомида икки томонлама учрашувлар ўтказилди. Саммит доирасида энергетика, кончилик, инфратузилма, технология ва инвестициялар соҳаларида 70 дан ортиқ битим ҳамда англашув меморандумлари имзоланди.

Аслида, бундай ҳамкорлик янги эмас. Жанубий Корея ва Марказий Осиё ҳамкорлик форуми 2007 йилда ташкил этилган. Дастлаб у ташқи ишлар вазирлари ўринбосарлари даражасида ўтказилган, кейинчалик эса вазирлар даражасига кўтарилган. Бироқ илгари давлат раҳбарлари даражасида учрашув ўтказилмаган эди.

Жанубий Кореяни ҳамкорликни шу қадар юқори даражага кўтаришга ундаётган бир қанча сабаблар мавжуд. Уларнинг энг муҳимларидан бири — ресурслар масаласидир. Жанубий Кореянинг ўз ресурслари чекланган, шунинг учун у хориждан ресурслар импорт қилишга қарам. Бугунги геосиёсий ўзгаришлар ва дунёдаги можаролар эса ушбу ресурсларни етказиб бериш занжирларига таъсир кўрсатиб, турли хавф-хатарларни юзага келтирмоқда. Шу сабабли ресурсларга камбағал бу давлат нефть, уран ва бошқа стратегик аҳамиятга эга металларни етказиб бериш манбаларини диверсификация қилишга интилмоқда.

Яна бир ташвишли жиҳат — бу соҳада Хитойнинг тутган ўрнидир. Хитойнинг асосий устунлиги фақат металларни қазиб олишда эмас, балки ноёб металларни қайта ишлаш ва улардан юқори технологияли маҳсулотлар ишлаб чиқаришда ҳам намоён бўлади. Ҳозирги вақтда дунёда аниқланган ноёб металлар захираларининг тахминан 38–44 фоизи, яъни қарийб 44 миллион тоннаси Хитой ҳиссасига тўғри келади. Шунингдек, у ҳар йили ишлаб чиқариладиган ноёб металларнинг тахминан 60–70 фоизини етказиб беради. Хомашёни қайта ишлаш ва тозалаш соҳасида эса Хитойнинг мавқеи янада кучли: у ноёб металларни қайта ишлаш жаҳон бозорининг 90 фоизигача бўлган қисмини назорат қилади.

Бу ҳолат бошқа давлатларни, жумладан Жанубий Кореяни ҳам Хитой технологияларига қарам қилиб қўяди. Хитой эса ушбу вазиятдан ўз манфаатларига мувофиқ таъсир ўтказиш воситаси сифатида фойдаланиши мумкин.

Бунга амалдаги вазиятдан мисол келтириш мумкин. Масалан, Хитойнинг рақобатчиси ҳисобланган Япония ҳам шунга ўхшаш ҳолатга дуч келди. 2026 йилда Хитой Японияга нисбатан ноёб металлар билан боғлиқ чекловларни жорий қилди. Япониянинг Тайвань масаласидаги позицияси, хусусан, мудофаа соҳасини мустаҳкамлаши Хитойни ушбу чекловларни қўллашга ундаган омиллардан бири бўлди.

Шу сабабли Сеул Хитойнинг ноёб металлар соҳасидаги босимига дучор бўлмаслик учун бошқа манбаларни излашга алоҳида эътибор қарата бошлади. Айниқса, бугун Хитой ва Америка ўртасида иқтисодий уруш кетаётганини ҳисобга олсак, масаланинг аҳамияти янада ортади. Жанубий Корея Америка таъсири остида эканини ҳам инобатга олсак, у дуч келиши мумкин бўлган хавф-хатарлар янада катталашади.

Бундан ташқари, Россия Украинадаги урушни бошлаганидан бери Марказий Осиёдаги таъсири пасайиб бормоқда. Чунки ҳозир унинг диққати, ресурслари ва вақтининг асосий қисми урушга қаратилган. Санкциялар ва уруш Россия иқтисодиётини ҳам заифлаштирди. Бу эса, ўз навбатида, унинг Марказий Осиёдаги таъсири қисқаришига олиб келди.

Айни пайтда Ғарб давлатлари ва уларнинг таъсири остидаги давлатлар Хитой ёки бошқа бирор давлатнинг юзага келган бўшлиқни яккаҳокимлик билан эгаллаб олишига тўсқинлик қилишга, шунингдек, Россия таъсирини янада чеклашга ҳаракат қилмоқда. 5+1 форматидаги саммитлар ҳам ана шу мақсадларга эришиш доирасида ўтказилмоқда.

Шунинг учун бундай форматда ўтказилаётган саммитларни фақат иқтисодий соҳагина билан боғлаш тўғри эмас. Уларнинг ортида геосиёсий мақсадлар ҳам турибди ва бу мақсадларнинг иплари Ғарбга бориб тақалади.

Минтақада анъанавий таъсирга эга бўлган Россиянинг заифлашиши туфайли Марказий Осиё давлатлари кўп векторли сиёсат юритиш учун бундай саммитлар имкониятларидан фойдаланишга қизиқмоқда. Улар ўз ресурслари эвазига технологиялар ва инвестициялар жалб қилишни, инфратузилма лойиҳаларини амалга оширишни умид қилмоқда. Айниқса, Қозоғистон ва Ўзбекистон фақат Россия ёки Хитойга қарам бўлиб қолмасликка, бошқа давлатлар билан ҳам ҳамкорликни кучайтиришга интилмоқда. Шу сабабли Марказий Осиё давлатлари барча 5+1 саммитларига катта қизиқиш билдирмоқда.

Бироқ бугунги мавжуд капиталистик тузум шароитида мустақил ва ҳеч кимга қарам бўлмаган сиёсат юритиш мумкин эмас. Бир мустамлакачининг чангалидан чиқсангиз, бошқасининг чангалига тушасиз. Бошқача айтганда, ўз бозорингизни таъсири остида бўлган давлат маҳсулотлари учун очасиз ва ер ости бойликларингизни ўз қўлингиз билан унга топширасиз!

Мустамлакачилар юқорида тилга олинган саммитлардан ўз таъсирини кенгайтириш учун фойдаланади, баъзан эса уруш орқали ўз ҳукмини бевосита ўтказади. Шу тариқа, мустамлакачиларнинг очкўз сиёсати туфайли дунёда уруш ва можаролар келиб чиқади, уларнинг қурбонлари эса оддий инсонлар бўлади.

Шунинг учун ҳақиқий озодлик ва тараққиётга эришиш Исломий юртларни бирлаштиришни тақозо этади. Агар ҳар бир давлат бирлашмасдан, тор миллатчиликка таяниб, фақат ўз манфаатини ўйлашда давом этса, мустамлакачиларнинг ўлжаси бўлиб қолаверади. Миллатчилик эса бирликка олиб борадиган йўлларнинг энг ёмонларидан биридир. Ҳатто у бирликка тўсқинлик қиладиган фикрдир. Ҳақиқий ва мукаммал бирликка эса фақат тўғри ва ягона мафкура — буюк Ислом мафкураси асосида эришиш мумкин.

Устоз Ҳорун Абдулҳақ

Роя газетасининг 2026 йил 7 октябр чоршанба кунги 620-сонидан