Иқтисодий кризис, унинг воқелиги ва уни Ислом нуқтаи назаридан ҳал қилиш

Аввалги мақоламизда бошланган Мусулмонлар юртларидаги ҳозирги қарздорлик кризисининг тўғри муолажаси мавзуси билан таништиришда давом этамиз.

Агар қарз узоқ муддатга берилган  бўлса, бундан ўша давлатда улкан ҳажмда маблағ тўпланиб қолиб, иқтисодий балансига путур етказиш, кейин қарзини нақд пул ёки нақд товар билан тўлолмай қолиб, кўчмас мулки, ери, кўпинча завод-фабрикаси билан тўлашга мажбур қилиш кўзда тутилган бўлади. Ушбу қарзлар натижасида келиб чиқувчи хатарлар муқаррар хатарлигидан ташқари, улар рибо ҳамдир. Шунинг учун давлатлардан қарз олиш ҳеч қандай ҳолатда шаръан дуруст бўлмайди. Шу ўринда бир савол туғилади: Хўп, биз қарздорликдан қутулдик ҳам дейлик. Шундан кейин маблағ мавжуд бўлмаса, қайта қарз олмасак, қандай қилиб қайтадан иқтисодимизни ривожлантира оламиз?

Ислом бу муаммони қуйидаги икки йўл орқали ҳал қилиб берди: 
Биринчи: Қишлоқ хўжалиги, савдо, саноат ва уларнинг бошқа соҳалари бўйича соғлом иқтисодий сиёсатларни ишлаб чиқиш.
Иккинчи: Байтулмолга – унда маблағ мавжуд бўлиши ё бўлмаслигидан қатъий назар – зарурий лойиҳаларни яратишни вожиб қилди.

Биринчи тўғрисида бироз тафсилоти билан қисқача баён қилиб ўтамиз:
а)    Қишлоқ хўжалиги:

1. Озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқаришни ошириш.

2. Пахта, ипак, каноп ва юнг каби кийим-кечак маҳсулотлари ишлаб чиқаришни ошириш.

3. Дон каби озиқ-овқат маҳсулотлари ёхуд пахта, ипак каби кийим-кечак маҳсулотлари ёки цитрус мевалар, хурмолар каби мева-чевалар бўладими фарқсиз, хорижда ўз бозорига эга бўлган маҳсулотларни ишлаб чиқаришни ошириш.

б) Савдо:

Мусулмонлардан ва зиммийлардан божхона солиқларини олмаслик. Балки уларни ҳеч қандай лицензиясиз экспорт ва импорт савдоларини қилишларига қўйиб бериш. Фақат икки ҳолатда савдо қилиш ман қилинади:

Амалда уруш ҳолатида бўлган давлат билан савдо-сотиқ қилиш;
Умматга зарар келтирадиган товарларни экспорт ва импорт қилиш.
Биз билан улар ўртасида сулҳ тузилган давлатлар билан эса мана шу сулҳга кўра савдо-сотиқ қилинади.

Биз билан уруш олиб бораётган  давлатлар билан эса (масалан, Швеция биз билан уруш олиб бораётган бўлса) бу давлатлар ўз товарларини олиб кириш учун биздан лицензия олишларига тўғри келади.
в) Саноат:

1. Юртимиздаги мавжуд табиий бойликларни ишлатишда, ичкарида уларни саноатлаштириб, фойдаланиш ва хорижга экспорт қилишга жиддий ҳаракат қилиш.

2. Асбоб-ускуналар саноати яратишга аҳамият бериш. Биз ўзимизда ишлаб чиқарилган асбоб-ускуналар орқалигина қўшимча корхоналарни қуришимиз мумкин. Агар асбоб-ускуналар ўзимизда ишлаб чиқарилмаса, завод ва фабрикаларимиз саноатлашган давлатларга қарам бўлиб қолади. Чунки мисол учун, заводда бирор ускуна ёки эҳтиёт қисм ишдан чиқиб қолса, то уни импорт қилиб олгунга қадар завод тўхтаб қолади ва бу билан меҳнат ҳам, вақт ҳам, товар ҳам зое кетади.

Энди иккинчи, яъни зарурий лойиҳаларни яратишга келсак, Ислом бу масалани қуйидагича ҳал қилиб берди:

1. Инсонларга манфаат етказадиган тарзда ишларни  бошқариш каби байтулмолга вожиб қилинган ишларнинг барчаси шу байтулмолдаги маблағга боғлиқдир. Агар маблағ бор бўлса, сарфланади, агар йўқ бўлса, сарфланмайди. Бундай ишларга талабни қондириб турган ва мавжуд бўлгандан ташқари қўшимча йўл, қўшимча мактаб, қўшимча шифохона қуриш каби нозарур ишлар киради.

Эҳтиёж учун бошқа мавжуд бўлмаган ва қурилиши зарур ҳисобланган ишлар, жумладан, шифохона, сиҳатгоҳ, мактаб каби қурилишлар ва лойиҳалар эса, байтулмол билан мусулмонлар елкасидаги вожиблардир. Чунки буларнинг мавжуд бўлмаслиги Умматга зарардир. Бу қурилишларга байтулмолда маблағ бўлса, сарфланади. Агар байтулмолда маблағ йўқ бўлса, бадавлат мусулмонлардан солиқ сифатида йиғилади, яъни уларнинг асосий ва камолий эҳтиёжларидан ошган, бошқача айтганда, кундалик сарф-харажатларидан ортган маблағдан мана шу лойиҳа учун етарли миқдорда олинади. Бундай маблағ Қуръон ва суннат нусуслари талабига кўра олинган маблағ ҳисобланади. Чунки Ислом давлатнинг хоҳлаганича солиқ йиғиб олишига рухсат бермайди. Негаки, мусулмонлар ва зиммийлар савдо-сотиқларига божхона солиғини солиш каби одамлар мулкини ҳеч қандай далилсиз тортиб олиш Росулуллоҳ с.а.в айтганларидек, ҳаром ва катта гуноҳдир.

لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ صَاحِبُ مَكْسٍ

“Солиқ йиғувчи (ноҳақ солиқ йиғувчи) жаннатга кирмайди”. Дорамий, Аҳмад ва Абу Убайд ривояти.

Яъни божхона солиғини йиғувчи жаннатга кирмайди.

لاَ يَحِلُّ مَالُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلاَّ بِطِيبِ نَفْسِهِ

“Мусулмон кишининг молини унинг розилигисиз олиш ҳалол эмас”.

Аммо юқорида айтганимиздек, байтулмол ва мусулмонларга вожиб қилинган лойиҳаларга, агар байтулмолда маблағ мавжуд бўлмаса, шу лойиҳага етарли миқдорда мусулмонлардан солиқ сифатида йиғиш ҳаром эмас, ҳалолдир. Чунки шариат бунга рухсат берди. Демак, бу маблағни бериш мусулмонларга фарз ҳисобланади. Мана шу фарзни мусулмонларнинг ўрнига адо этиш учун улардан шу маблағни йиғиб олиш ҳам вожибдир. Чунки вожибни адо этиш учун зарур бўлган нарса ҳам вожибдир, дейилган қоида мана шундай ободонлаштириш ишларига ҳам тўғри келади. Шунингдек, юқорида айтганимиздек, асбоб-ускуналар ишлаб чиқариш каби ишлаб чиқариш лойиҳалари ҳам Уммат учун зарур ҳисобланиб, унинг йўқлиги зарарни келтириб чиқаради. Чунки уларнинг йўқлиги саноат ва қурол-аслаҳа масаласида мусулмонларни кофирларга қарам қилиб қўяди. Бу эса зарардир:

لاَ ضَرَرَ وَلاَ ضِرَارَ

“Зарар кўриш ҳам, зарар етказиш ҳам йўқ”. Ибн Можа ривояти.

Зарар бартараф этилади. Унинг бартараф этилиши билан асбоб- ускуналар ишлаб чиқариш мусулмонларга фарзга айланиб қолади. Шунинг учун давлат, байтулмолда маблағ борлиги ё йўқлигидан қатъий назар, бундай саноатни яратиши вожибдир.

Шуни эслатиб ўтиш лозимки, байтулмол ва мусулмонларга вожиб қилинган лойиҳалар учун бадавлат мусулмонларга солинадиган солиқлар мана шу амалий лойиҳаларга етарли миқдордан ортиб кетмаслиги ва роппа-роса шунга етарли ҳажмдаги маблағ тўпланиши лозим. Агар сотиб олинмоқчи бўлган нарсани (шошилинч) нақд пулга сотиб олинадиган бўлса, маблағнинг ҳаммаси йиғилади. Аммо сотиб олинмоқчи бўлган нарсаларнинг пули кечиктириб бериладиган бўлса, солиқлар ҳам ўша белгиланган миқдорда керакли вақтида бўлиб-бўлиб йиғиб олинади. Бу худди енгил шартли қарзлар ёки лойиҳаларга керакли материалларни насия тўловда импорт қилишга ўхшайди. Чунки Ислом товарларнинг икки хил нархи бўлишига рухсат берди. Дарҳол пул тўланувчи шошилинч нарх ва насия билан тўланувчи кечиктирилган нарх. Бошқача айтганда, маълум муддатгача қарзга сотиб олиш. Чунки кечиктириб пул тўланадиган савдо мусовама савдо бобига киради. Шариат рухсат берган бундай савдода харидор мана шу икки нархдан бири устида савдолашади. Чунки Росулуллоҳ с.а.в Анас р.а ривоят қилган бир ҳадисда мусовама қилганлар. Али р.а бундай деди:

“Ким икки нарх билан: бири шошилинч тўланувчи нарх, иккинчиси кутиб турилувчи нарх билан мусовама қилса, келишувдан аввал шу икки нархдан бирини айтиб қўйсин”.

Аммо бу тўғри савдо бўлиши учун икки нархнинг қайсиниси эканлиги аввалданоқ белгилаб олиниши зарур ва савдо шу нарх бўйича амалга ошади. Аммо асбоб-ускуналар ўша заҳотиёқ сотиб олинсаю, сотиб олувчи ҳисобига унинг баҳоси ҳам, фоизи ҳам қарз қилиб ёзиб қўйилса – худди бугунги кунда бўлаётганидек – бу рибо бўлади, бўлиб-бўлиб тўланадиган насия савдо бўлмайди.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

15.03.2018й