Марказий Осиё + Озарбайжон кенгашининг мақсадлари

2026 йил 31 июлда Қирғизистоннинг Иссиқкўл вилоятида Марказий Осиё ва Озарбайжон давлат раҳбарларининг норасмий маслаҳат учрашуви бўлиб ўтди. Унда президентлар Чўлпон ота декларациясини имзоладилар.

Учрашув чоғида Қирғизистон президенти Садир Жапаров сўнгги йилларда чегараларга оид тарихий келишувларга эришилганини ва бу ўзаро ишончни мустаҳкамлашга ҳамда минтақавий ҳамкорликни янги сифат босқичига кўтаришга ҳисса қўшганини айтди.

Тожикистон президенти Эмомали Раҳмон эса Марказий Осиёда йирик нефтни қайта ишлаш заводини барпо этишни таклиф қилди.

Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев ўз нутқида Озарбайжоннинг маслаҳат учрашувларига қўшилиши минтақавий ҳамкорликни макроминтақавий даражага кўтаришини айтди. У шунингдек, Марказий Осиё, Жанубий Кавказ ва Афғонистонни боғлайдиган ягона тараққиёт маконини яратиш учун тарихий имконият пайдо бўлаётганини қўшимча қилди.

2018 йилдан бери Маслаҳат Кенгаши фақат Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг иштироки билан чекланиб келаётган эди, лекин Озарбайжон 2023 йилдан эътиборан унда фахрий меҳмон сифатида иштирок эта бошлади ва 2025 йилда тўлақонли аъзо мақомини олди.

Марказий Осиё ва Озарбайжон етакчиларининг учрашуви Яқин Шарқдаги вазиятнинг кескинлашуви ва Украина дронларининг Россия нефтни қайта ишлаш заводларига ҳужумлари ортиши билан бир вақтга тўғри келди. Бу низолар дунёда, жумладан минтақада нефть нархининг ошишига олиб келди. Шунингдек, ушбу инқироз Марказий Осиёни бошқа минтақалар билан боғлайдиган йўлакларнинг аҳамиятини оширди. Масалан, Қора денгиз орқали ўтадиган нефть қувури фаолияти дронлар ҳужуми сабабли деярли издан чиқди. Қозоғистон нефть экспортининг тахминан 80 фоизи Қора денгиз орқали ўтади. Бу эса Қозоғистонни Ўрта йўлакни мустаҳкамлашга ундамоқда. Бундай қадам, ўз-ўзидан, минтақани Россиядан узоқлаштиришга ҳамда Озарбайжон билан муносабатларни мустаҳкамлашга олиб келади.

Бу ерда шунингдек, Озарбайжон ва Қирғизистон ўртасида шу пайтгача музлатиб қўйилган йирик лойиҳани эслатиш муҳимдир. Илгари Қирғизистонда Озарбайжоннинг «СОКАР» давлат компанияси билан биргаликда йилига 2 миллион тонна ёқилғи ишлаб чиқарадиган қўшма завод қуриш бўйича келишувга эришилган эди. Лекин лойиҳа мамлакатнинг стратегик секторида ўз монополиясини сақлаб қолиш учун Россиянинг босимлари сабабли амалга оширилмади ва тўхтаб қолди. Озарбайжон президенти Илҳом Алиевнинг яқинда Қирғизистонга қилган расмий ташрифи чоғида ушбу айтиб ўтилган лойиҳани қайта тиклашга уринишлар кузатилди.

Демак, Марказий Осиё ва Озарбайжон етакчиларининг учрашуви моҳиятан минтақани Россиядан узоқлаштирадиган лойиҳалардан биридир. Агар ушбу кенгашни Туркий давлатлар ташкилотига қўшимча куч бағишлайдиган йиғилиш десак, хато қилмаган бўламиз. Бошқача айтганда, бу — Американинг минтақа бойликларини ўз назорати остидаги ҳудудларга жалб қилиш учун диверсификация қилиш (йўналишларни турли-туман қилиш) саъй-ҳаракатларидан биридир.

Хулоса қилиб айтганда, йирик давлатлар Марказий Осиё бойликларини эгаллаб олиш учун минтақадаги стратегик йўлларни назорат қилишдан манфаатдордирлар. Америка C5 + Америка саммити, Туркий давлатлар ташкилоти ҳамда Марказий Осиё ва Озарбайжон кенгаши орқали Марказий Осиёни ўз томонига оғдириш мақсадида Россия ва Хитойнинг минтақадаги нуфузини заифлаштиришни истайди. Гарчи Американинг минтақани Россиядан узоқлаштириш бўйича саъй-ҳаракатлари илгарилаб бораётган бўлса-да, лекин Россия нуфузи Марказий Осиё давлатлари элитасининг катта қисмида ва бошқарув идораларида ҳануз сақланиб қолмоқда. Бундан ташқари, рус тили ҳануз асосий муомала воситаси бўлиб қолмоқда. Бунга миграцияга қарамлик ва мудофаа соҳасидаги ҳамкорлик ҳам қўшилади. Россиянинг Тожикистон ва Қирғизистондаги энергетика секторидаги нуфузига келсак, у босқичма-босқич чекинмоқда.

Хитойга келсак, у ўз иқтисодий ва инфратузилмавий нуфузини мустаҳкамлаш устида ишламоқда, савдода ўзаро қарамлик даражасини мунтазам равишда оширмоқда, кредит ажратишни кенгайтирмоқда ҳамда транспорт ва энергетика соҳаларида илгарилаб бормоқда.

Шунга кўра, келажакда мустамлакачи давлатларнинг Марказий Осиёда нуфуз ўрнатиш борасидаги рақобати кучайиши кутилмоқда. Хусусан, ресурслар учун кураш авж олаётган бир шароитда Марказий Осиёнинг аҳамияти янада ортиб бораверади. Шу сабабли, биз мусулмонлар минтақадаги стратегик мавқеларни ва маъданли бойликларимизни ушбу кучларнинг макр-ҳийлалари майдонига айлантирмаслигимиз керак, балки аксинча, Аллоҳнинг ҳукмига мувофиқ, кофир мустамлакачиларнинг юртимизда ўз нуфузини ёйиши, бизга ҳукмронлик қилиши, иродамиз ва ресурсларимизни назорат қилиши ҳамда бойликларимиз ва имкониятларимизни талон-торож қилишининг олдини олиш учун мусулмонларнинг қалқони бўлмиш пайғамбарлик минҳожи асосидаги иккинчи Рошид Халифалик давлатини барпо этиш учун бирлашишимиз ва ҳаракат қилишимиз шартдир.

Муаллиф: Устоз Оқилбек Исоқов

Роя газетасининг 2026 йил 12 август чоршанба кунги 612-сонидан