Аёл ва эркак шаръий бурчлар олдида (2)

Исломда ижтимоий алоқалар туркумининг давоми

بسم الله الرحمن الرحيم

Мақоланинг ўтган сонида Аллоҳ Таолонинг буйруқлари олдида мусулмон эркак ва муслима аёл бир хилда жавобгар эканлари, аёлларга хос буйруқлар алоҳида аёлларга хос буйруқ экани билинган ҳолда келгани, лекин оятлар асл ҳолатда умумий келгани ҳақида сўз юритган эдик. Қуйида ушбу мавзуни ёритишда давом этамиз.

Аввалги мақолада шаръий аҳкомларни ифодаловчи оятлар умумий келгани кўрилган эди. Демак, қачон мазкур ҳуқуқлар, вазифалар ва бу шаръий бурчлар аёл сифатида аёлнинг табиатига, жамоат ва жамиятдаги унинг ўрни табиатига ҳамда эркак сифатида эркакнинг табиатига, жамоат ва жамиятдаги унинг ўрни табиатига тааллуқли бўлсагина, бу ҳуқуқ ва вазифалар, яъни бу бурчлар эркак ва аёл орасида турлича бўлади. Чунки улар мутлақ инсон учун ечим эмас, балки бири иккинчисидан фарқ қиладиган алоҳида инсоний табиатга эга бўлган инсоннинг ушбу нави учун ечим бўлади. Демак, ечим мутлақ инсон учун эмас, балки инсоннинг ушбу нави учун бўлиши шарт. Мана шунинг учун ҳуқуқ ва муомалаларда аёлнинг гувоҳлик бериши каби умумий ҳаёт ва эркаклар жамоатида бўладиган ишларда иккита аёлнинг гувоҳлиги битта эркакнинг гувоҳлиги билан тенг қилиб белгиланди. Аллоҳ дейди:

وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى

“Ва сизлар рози бўладиган (адолатли) гувоҳлардан икки эркак кишини, агар икки эркак топилмаса, бир эркак ва икки аёлни – бири унутиб адашса, икинчиси унга эслатади – гувоҳ қилинглар!” (2/282)

Аёллар хаммомида содир бўлган жиноят ёки аёлнинг туғишида бўлиши мумкин бўлган ишлар каби фақат аёллар жамоатида содир бўладиган ва у ерда эркаклар бўлмайдиган ишларда фақат аёлларнинг гувоҳлиги қабул қилинади. Бокира, бевалик ва ризоат (эмизиш) каби фақат аёллар хабардор бўладиган ишларда битта аёлнинг гувоҳлиги билан чекланилади. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ризоат(эмизиш)да битта аёлнинг гувоҳлигини қабул қилганлар. Бухорий Уқба ибн Ҳорис орқали келтиради, у деди: “Мен бир аёлга уйлангандим, бир аёл келиб: «Мен иккалангизни ҳам эмизганман”, деди. Шунда Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳузурларига келгандим, у киши:

وكيف وقد قيل؟ دعها عنك, أو نحوه

“Қандай қилиб, шундай гап бўлдими? Унда у аёлни тарк қилгин” дедилар. Бошқа бир ривоятда “Бас, уни у аёл(билан яшаш)дан қайтардилар”, дейилган.

Ислом меросда аёлнинг улушини баъзи ҳолатларда эркак улушининг ярмига тенг қилиб белгилади. Аллоҳ Таоло дейди:

يُوصِيكُمْ اللَّهُ فِي أَوْلاَدِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنثَيَيْنِ

“Аллоҳ фарзандларингизга (тегишли мерос) ҳақида бир ўғил учун икки қиз улуши баробарида мерос беришни амр қилур”. (4/11)

Бу – фарзандлар, туғишган ака-укалар ва ота бир ака-укалар каби асабалар (ота томонидан бўлган қариндошлар) хусусида. Чунки ушбу ҳолатда аёлнинг воқелиги шундайки, агар аёл фақир бўлса, гарчи у иш қилишга қодир бўлса ҳам, унинг нафақаси акасининг зиммасига вожибдир. Баъзи ҳолатларда аёлнинг насибасини эркакнинг насибаси каби қилиб белгиланган. Аллоҳ Таоло дейди:

وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلاَلَةً أَوْ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ

“Агар мероси қолаётган эркак ёки аёлнинг на ота ва на онаси бўлмай, (она томонидан) бир ака ёки укаси ёхуд бир опа ёки синглиси қолган бўлса, уларнинг икковидан ҳар бирига олтидан бир тегур. Энди агар улар бирдан ортиқ бўлсалар, улар мероснинг учдан бир ҳиссасига тенг шерик бўлурлар”. (4/12)

Бу – она бир бўлган ака-укалар хусусида. Чунки “калола” ота-онаси ва фарзандлари йўқ ҳамда туғишган ёки ота бир ака-укалари бўлмаган кишидир. Демак, бу ерда ака-ука ёки опа-сингилдан мақсад она бир бўлганларидир. Бу ҳолатда аёлнинг воқелиги шундайки, унинг нафақаси она бир бўлган акасининг зиммасига вожиб бўлмайди. Чунки у маҳрам бўлса ҳам, лекин унинг зиммасига нафақа вожиб бўладиган кишилардан эмас.

Ислом эркакнинг либоси аёлнинг либосидан фарқли бўлишини буюрганидек, аёлнинг либоси ҳам эркакнинг либосидан фарқли бўлишини буюрди. Ҳамда улардан бирини иккинчисига кийимда ва унинг ўзигагина хос бўлиб, бошқасини ундан ажратиб турадиган нарсаларда (масалан, тананинг баъзи аъзоларини зийнатлашда) ўхшаб қолишдан ман қилди. Абу Ҳурайрадан ривоят қилинади:

لعن رسول الله صلى الله عليه و سلم الرجل يلبس لبسة المرأة, والمرأة تلبس لبسة الرجل

“Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам аёлнинг кийимини киядиган эркакни ва эркакнинг кийимини киядиган аёлни лаънатладилар” (Хоким ривояти). Ибн Аби Мулайкадан ривоят қилинади: Оиша розияллоҳу анҳодан эркаклар оёқ кийимини киядиган аёл ҳақида сўралганда:

إن المرأة تلبس النعل؟ فقالت: لعن رسول الله صلى الله عليه و سلم الرجلة من النساء

“Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам аёлларнинг эркакларга тақлид қилганларини лаънатлаганлар” деб жавоб бердилар.

لعن رسول الله صلى الله عليه و سلم المتشبهين من الرجال بالنساء والمتشبهات من النساء بالرجال

“Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ўзларини аёлларга ўхшатган эркакларни ва ўзларини эркакларга ўхшатган аёлларни лаънатладилар”. (Бухорий ривояти).

Ислом аёл учун маҳрни эркакнинг зиммасига юклаб, уни аёлнинг эркак зиммасидаги ҳаққи қилиб қўйди. Ҳолбуки (никоҳдан) баҳраманд бўлиш ёлғиз эркак учун эмас, балки эркак ва аёл учундир. Аллоҳ Таоло дейди:

وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا

“Хотинларингизга маҳрларини ҳадя каби (яъни чин кўнгилдан, мамнунлик билан) берингиз! Агар ўзлари сизлар учун у маҳрдан бирон нарсани ихтиёрий равишда кечсалар, сизлар уни пок ва муборак билиб еяверинглар” (4/4)

“نِحْلَةً – Ниҳла” сўзининг маъноси ҳадядир. Зеро, маҳр – баъзи кишилар ўйлаганидек – аёллик иффатининг бадалига берилган нарса эмас, балки ҳадядир. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бир кишини уйлантираётиб унга:

هل من شيء تصدقها؟ فالتمس ولم يحبد قال: التمس ولو خاتماً من حديد. فلم يحبد شيئاً. فزوجه إياها بما معه من القرآن

“Унга ҳадя қиладиган бирор нарсанг борми?”, дедилар. Қидириб топа олмади. Шунда: “Қидириб топ, гарчи темир узук бўлса ҳам”, дедилар. У ҳеч нарса топа олмади. Шунда уни ўзидаги Қуръон эвазига (яъни Қуръондан билган оятларини ўргатиб қўйиши эвазига) уйлантириб қўйдилар”. (Бухорий ривояти).

Аллоҳ Таоло мол касб қилишни эркак кишига фарз қилиб, уни аёлга фарз эмас, балки мубоҳ қилди. Агар хоҳласа ишлайди, хоҳламаса ишламайди. Аллоҳ Таоло дейди:

لِيُنفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ

“Бой-бадавлат киши ўз бойлигидан нафақа берсин!” (65/7)

Оятдаги “ذُو – зу” сўзи фақат эркак жинсига қўлланилади. Аллоҳ Таоло дейди:

وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ

“Уларни (яъни оналарни) яхшилик билан едириб-кийдириш отанинг зиммасидадир”. (2/223)

Демак, нафақани эркакнинг зиммасига юклаган.

Мақоланинг келгуси сонида ушбу мавзуни ёритишда давом этамиз.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Муслим.

18.08.2018й.