Инсондаги ихтиёр эркинликми ёки бурч?
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
Инсондаги ихтиёр эркинликми ёки бурч?
Инсонда ўз амаллари устида ихтиёр бор. Яъни ихтиёрли ҳолатда у бирор амални ўз истаги билан бажаради ёки бажармайди. Шу вазият бўйича мулоҳаза юритишни лозим топдик. Сабаби инсоннинг ҳаёти шаклланишида ва охират диёридаги ҳисоб-китобда айнан шу амаллар эътиборлидир.
Инсон ихтиёрли бўлган амалларга нисбатан турлича қарашлар мавжуд. Мисол учун, демократларнинг қараши бўйича бундай ҳолат мутлақ эркинликни ифодалайди. Исломий қараш бўйича эса, ҳар бир амал шариат белгилаб берган чегара ичида бўлиши керак. Бу икки фикрни фарқлай олмаган мусулмонлар ихтиёр борасида нотўғри тасаввурга эгалар. Мисол учун, баъзилари демократларники сингари фикрларни кўтариб юрсалар, баъзилари шариат ичидаги эркинликни ҳам тан олгилари келмайди.
Инсоннинг ихтиёрий доираси аслида оддий ҳолатлардан тортиб мураккаб жиҳатларни ҳам ўз ичига олади. Яъни оддий ҳолатлар кийиниши, еб-ичиши каби амаллар бўлса, мураккаб ҳолатлар иймон, эътиқод масаласи каби жиҳатларни ўз ичига олади. Ҳар бир ҳолатда инсоннинг ихтиёрий танлови муҳим ўрин тутади. Инсон ўз ихтиёри билан Яратувчига итоат қилиши ҳам аслида танловдир. Амалларда мутлақ ихтиёрли эканлигини даъво қилиш эса, ана шу итоатдан бош тортишнинг ифодасидир.
Бундан кўринадики, инсонда дастлабки ихтиёр ҳаёт йўлини белгилаш билан боғлиқ. Инсон эътиқод қилиши керак бўлган асосни ўз ихтиёри билан танлаши керак. Бу инсоннинг истаган амалини бажаришга ҳақли ҳамда у бу ишида савоб ва гуноҳни эътиборга олмаслиги керак, дегани эмас. Аксинча, инсон ўзи эътиқод қиладиган ақидани тушуниб, шу ақида бўйича яшашни ихтиёр этар экан, бу ҳолатда ақиданинг тўғри-нотўғрилиги ва уни қабул қилишдаги ўлчов катта аҳамият касб этади. Мисол учун, баъзи инсонлар тўғри ақидага эътиқод қилишларини даъво қиладилар, лекин уларнинг эътиқод қилишига сабаб бўлган ўлчов тўғри бўлмайди. Яъни баъзи мусулмонлар борки, Исломга ота-боболарининг йўли сифатида қараб, шунинг учун эътиқод қиладилар. Лекин Ислом эътиқод қилинишда бундай ўлчовни тан олмайди. Ислом ақидага ақлни ишлатиб, унга ақлий далиллар асосида иймон келтирилишини талаб қилади.
Исломдаги ихтиёр шариат белгилаб берган чегарада бўлиши кераклигига келсак. Бу ҳар бир амал шариатнинг кўрсатмаси ёки ҳукми билан бўлишини, амалларни бажаришдан қайтиш эса, шариат қайтариқларига асосан бўлишини ифодалайди. Аллоҳ Таоло айтади:
كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ
- “Ҳар бир инсон қилган ишига жавобгар”. (Муддассир:38)
Булардан кўриниб турибдики, инсондаги ихтиёр мутлақ эркинлик эмас, яъни жавобгарлиги бўлмаган, истаган амалини истаганича қилиши мумкин, дегани эмас. Балки Аллоҳга итоат қилиши кераклигини унутмаган ҳолда ҳар бир амалига бурч билан ёндашишдир. Инсондаги амалларни қилиш ёки қилмаслик ҳуқуқига эга бўлган ихтиёр ҳам шариат белгилаб берган чегарада бўлиши керак.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ
02.05.2019й.
