بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Ал-Мезон — ўлчов

2-қисм

Инсоннинг фикрлаши, нафси ва феъл-атворининг ўлчови

زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ ٱلشَّهَوَٰتِ مِنَ ٱلنِّسَآءِ وَٱلۡبَنِينَ وَٱلۡقَنَٰطِيرِ ٱلۡمُقَنطَرَةِ مِنَ ٱلذَّهَبِ وَٱلۡفِضَّةِ وَٱلۡخَيۡلِ ٱلۡمُسَوَّمَةِ وَٱلۡأَنۡعَٰمِ وَٱلۡحَرۡثِۗ ذَٰلِكَ مَتَٰعُ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ وَٱللَّهُ عِندَهُۥ حُسۡنُ ٱلۡمَ‍َٔابِ ١٤ قُلۡ أَؤُنَبِّئُكُم بِخَيۡرٖ مِّن ذَٰلِكُمۡۖ لِلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ عِندَ رَبِّهِمۡ جَنَّٰتٞ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَا وَأَزۡوَٰجٞ مُّطَهَّرَةٞ وَرِضۡوَٰنٞ مِّنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ بَصِيرُۢ بِٱلۡعِبَادِ ١٥

 «Одамларга аёллардан, болалардан, тўп-тўп тилло ва кумушдан, гўзал отлардан, чорвадан, экин-текиндан иборат шаҳватларнинг муҳаббати зийнатланди. Улар дунё ҳаётининг матоҳидир. Аллоҳнинг ҳузурида эса ҳуснли қайтар жой бор. “Ўша нарсаларингиздан яхшироғининг хабарини берайми?!”– деб айт. Тақво қилганларга Роббилари ҳузурида остидан анҳорлар оқиб турган жаннатлар бор. Ва Аллоҳ бандаларни кўриб турувчидир”. (Оли Имрон: 14-15)

     Ушбу оятларда Аллоҳ Таоло инсонда дунё неъматларига ҳирс борлиги ҳақида хабар қилади. Яратган Зот уларнинг орасида аёллар, ўғиллар, олтин ва кумушлар, чиройли отлар, чорва моллари, экинзорлар борлигини эслатиб ўтди. Шунингдек, бу дунё ҳаётининг барча лаззатлари ўткинчи эканлигини ҳам эслатди.  Аммо энг яхши макон Аллоҳникидир, чунки Унинг боғларида одам ақли тасаввур қила олмайдиган, кўзлари ҳали кўрмаган нарсалар бор. Бу боғларда Аллоҳнинг изни ила инсонлар абадий қоладилар, бу ерда жаннат аҳли учун покиза жуфтлар, жуда кўп неъматлар тайёрланган. Чунки У –  инсонларни кўриб турувчи ва уларнинг қилмишларидан хабардор бўлган Зотдир. 

فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفٗاۚ فِطۡرَتَ ٱللَّهِ ٱلَّتِي فَطَرَ ٱلنَّاسَ عَلَيۡهَاۚ لَا تَبۡدِيلَ لِخَلۡقِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلۡقَيِّمُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ 

“Бас, сен ҳаққа мойил бўлиб, динга юз тут. Бу Аллоҳ одамларни яратган асл табиатидир. Аллоҳнинг яратганини ўзгартириб бўлмас. Ушбу тўғри диндир. Лекин одамларнинг кўпи билмаслар”.   (Рум: 30)

Аллоҳ ҳар бир инсонга жойлаган тоза, туғма сифати- фитрати бу – унинг Аллоҳ Таолога итоатидир. Бу сифат ҳақ диндир. Аллоҳнинг яратган махлуқлари ўзгармайди, инсон инсон бўлиб қолаверади, чунки Одам алайҳиссаломдан тортиб Қимат кунига қадар яшайдиган охирги одамгача, уларнинг барчаси фақат ҳаққа интилувчи холис мўъмин бўлиб, Аллоҳ рози бўладиган динга эргашишга интилиш бўлди ва бўлади. Мана бу ҳақнинг мезонларидир. Ва бу оятнинг охирида Аллоҳ Таоло Ўз сўзини “Лекин одамларнинг кўпи буни билмаслар” деган сўзлар билан якунлайди. Кейинроқ кўрамиз-ки, инсон Аллоҳ юборган тузум билан бошқарилмаса, ақлнинг нарсалар устида қарор қабул қилиши нимани англатишини билиб оламиз.  

     Юқорида айтиб ўтганимиздек, узвий эҳтиёж ва ғаризалар ўз-ўзидан фақатгина амалга ва қондиришга рағбатлантирувчи омиллар бўлиб, уларда тўғри қондириш учун ҳеч қандай ўлчов мавжуд эмас, шунингдек, улар ҳатти-ҳаракатни қайси йўналишда қилиш кераклигини ҳам кўрсатиб бера олмайди. Уларни бунга ундовчи ягона нарса шуки, қониқтирувчи нарса инсоннинг фитратига мос келиши керак. Мойиллик  баъзан қўзғатувчи омил билан ёнма-ён келади, баъзан эса бирор нарсага мойилликнинг ўзи қўзғатувчи омилга айланиши мумкин. Ва агар киши бу мойилликка эргашса (тўғри манба асосидаги мантиқсиз фикр) у ҳолда у ўз шаҳватларига эргашади.

     Шаҳватлар ва мойилликлар доимий равишда ўзгариб туради, ушбу беқарорлик туфайли инсон шаҳват деган ботқоқ ичида сарсон бўлади, бунинг натижасида инсон бу дунёда бахтсиз яшайди, Охиратда эса борадиган жойи жаҳаннам ўти бўлади. Пайғамбаримиз с.а.в.

حُفَّتِ النَّارُ بِالشَّهَوَاتِ

          “Дўзах шаҳватлар билан ўралган”    (Муслим ривояти)

деб ҳақ гапни айтган эдилар.

     Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло шундай дейди:

وَمَنۡ أَعۡرَضَ عَن ذِكۡرِي فَإِنَّ لَهُۥ مَعِيشَةٗ ضَنكٗا وَنَحۡشُرُهُۥ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ أَعۡمَىٰ ١٢٤ قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرۡتَنِيٓ أَعۡمَىٰ وَقَدۡ كُنتُ بَصِيرٗا ١٢٥ قَالَ كَذَٰلِكَ أَتَتۡكَ ءَايَٰتُنَا فَنَسِيتَهَاۖ وَكَذَٰلِكَ ٱلۡيَوۡمَ تُنسَىٰ ١٢٦ وَكَذَٰلِكَ نَجۡزِي مَنۡ أَسۡرَفَ وَلَمۡ يُؤۡمِنۢ بِ‍َٔايَٰتِ رَبِّهِۦۚ وَلَعَذَابُ ٱلۡأٓخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبۡقَىٰٓ

“Ким Менинг зикримдан юз ўгирса, албатта унга торчилик ҳаёти бўлур ва Қиёмат куни уни кўр ҳолида тирилтирурмиз”, деди. У: “Эй, Роббим, нима учун мени кўр ҳолда тирилтирдинг? Ахир, кўрувчи эдим-ку!” деди. У Зот: “Шундай. Сенга оятларимиз келди. Сен эса, уларни унутдинг! Шунингдек, сен ҳам бугун унутилурсан”, деди. Исроф қилган ва Робби оятларига иймон келтирмаганларни ана шундай жазолаймиз. Охират азоби, албатта, ашаддийроқ ва боқийроқдир”.  (Тоҳо: 124-127)

     Ақл масаласига келсак, нарсаларни баҳолашда у ўзини ташкил этувчи омилларига боғлиқ. Фикрлаш жараёнининг ажралмас қисми – воқеъликнинг ўзи, ҳис қилиш аъзолари, соғлом мия ва собиқ маълумот эканлигини билиб, биз нарсалар ҳақида чиқарилган ҳукмни ушбу таркибий қисмларнинг кучли ёки кучсизлигига боғлиқ эканлигини тушунамиз. Масалан:

• агар воқеълик ҳақида собиқ маълумот жуда кўп миқдорда бўлса, у ҳолда ақлнинг воқеълик ҳақидаги чиқарган ҳукми шунчалик кучли бўлади, аммо бу қарор объектив бўлмайди. Чунки собиқ маълумот барибир миқдорий таркиб билан чекланади; бундан ташқари у мутлақ билим даражасига эриша олмайди.
• Фикр билан боғлиқ ҳислар вақти-вақти билан такрорланиб турса, у ҳолатда фикрий сезги ҳосил бўлади. Аммо бу кўп марталаб такрорланишига қарамай, бу ҳиссиёт ҳамма нарсани қамраб олиш даражасига етмайди. Бунинг натижасида эришиш мумкин бўлган ягона нарса бу сезгиларни фикр билан боғлаш жараёнидаги юқори даражадаги куч, шунингдек, бу жараённинг тезлиги. Аммо бу фикрий сезгининг моҳияти чекланган бўлиб қолади, ҳатто воқеликни ўзини ҳис қилиш катта бўлса ҳам, кенг миқёсга эга бўлса ҳам мутлақ қамраб олишликка эришиб бўлмайди. Бунинг сабаби шундаки, инсонда ҳамма аввалги ва ҳозирги воқеликларни қамраб олиш имкониятининг йўқлигидир.

Ақлнинг таркибий қисмларини чеклилигини ҳисобга олган ҳолда шуни қўшимча қилиш керак-ки, инсон томонидан нарсалар тўғрисидаги чиқариладиган қарор қарама-қаршиликлар, келишмовчиликлар ва низоларга сабаб бўлади. Ундан ташқари, ушбу қарор қабул қилинганда инсонни ўраб турган муҳитнинг таъсирига йўлиқади.

Материал махсус радио учун Халифа Муҳаммад томонидан тайёрланди.