ПУЛ

Алмашиниш баҳосининг воқеси

 (“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос:77)

Бир давлат пули билан чет эл валюталари ўртасидаги алмашиниш нархлари чет эл валюталарининг ўзаро алмашиниш нархлари ўртасидаги алоқа билан ёнма-ён юради. Масалан, Ироқ динори юз Эрон риёлига ёки икки юз Италия лирасига ёки тўрт юз Франция франкига тўғри келса, шу чет эл валюталари ўртасидаги алмашиниш баҳолари Эронда ҳам шундай бўлади. Бир Эрон риёли = икки Италия лираси ёки тўрт Франция франки. Италияда ҳам ҳолат шундай бўлади. Бир Италия лираси = икки Франция франки ёки ярим Эрон риёли.

Ҳар бир давлат ўз пулининг чет элдаги баҳосини нархлар даражаси ўзгартиришига қўйиб бериб, халқаро тижорат ҳаракатига ҳамда ажнабий пулнинг маҳаллий пулга ёки маҳаллий пулнинг ажнабий пулга алмашинишига қаттиқ тўсқинлик қилмагандагина шундай ҳолат рўй беради. Бироқ айрим давлатлар нархлар кўтарилганига қарамасдан ўз пулининг хориждаги нархини сақлаб қолишга ҳаракат қиладилар. Бу ишни чет эл товарларини импортга олувчиларнинг талабини чеклаш воситасида, масалан, импортга рухсатни озайтириш йўли билан амалга оширадилар. Бундай пайтда турли хил мамлакатларда алмашиниш нархлари ўртасидаги мутаносиблик бузилади. Бу бузилиш айрим давлатлар чет эл пулларининг жараёнларига қаттиқ тўсқинлик кўрсатган пайтдагина юз беради. Негаки, у тўсқинлик қилмаса, савдогар пул алмаштиришдан фойда кўриши мумкин. Одамлар бу ишга муккасидан кетадилар. Натижада ҳар хил алмашиниш нархлари ўртасидаги мутаносиблик қайта тикланади. Алмашиниш муносабатларига нисбатан қилинган бундай тўсқинликларнинг кўпгина мамлакатларда уруш йиллари ва иқтисодий кризис пайтларида бўлиши маълум ва машҳурдир. Биламизки, бундай вақтларда пулга оид муносабатларини чеклаб қўйган давлат пулининг нархи бошқа давлатдаги пулга оид низомларга қараб бошқаларникидан фарқ қилади. Масалан, қайси бир давлатда бир хил алмашиниш баҳоси низоми қўлланса, ўз пули билан мазкур давлат пули ўртасидаги расмий алмашиниш нархи барқарорлашади.  Негаки, марказий банк ҳам, рухсат этилган бошқа банклар ҳам чет эл валюталари операциялари билан шуғулланиши ҳуқуқига эга бўлиб, уларни барқарор нархда олиб, барқарор нархда сотадилар.

Бир хил алмашиниш нархи низомига амал қилмайдиган, марказий банки чет эл валюталарини белгиланган нархда сотиб олиш ёки сотиш мажбуриятини ўз зиммасига олмаган мамлакатларда чет эл валюталарининг нархлари таклиф ва талабга қараб, вақти-вақти билан ўзгариб туради. Таклиф ва талабга қараб, чет эл валюталари нархларининг ўзгариб туришига рухсат берувчи давлатларда алмашиниш низоми ўзгарувчан алмашиниш нархлари низоми дейилади. Ундаги алмашиниш нархлари у билан бошқа давлатлар ўртасидаги нархларнинг ўзгариб туришигагина қараб эмас, халқаро тижорат ҳаракатини чеклаш ёки қандайдир сабаб билан турли давлатларнинг савдо баланслари бузилишига қараб ҳам ўзгараверади. Айрим мамлакатларда ўзгарувчан алмашиниш нархлари низомига қонунан рухсат этилади. Масалан, Ливан ҳукумати таклиф ва талаб асосида кечадиган кундалик ўзгаришларга қараб, алмашиниш нархларининг ўзгаришларига рухсат беради. Айрим мамлакатларда эса, ўзгарувчан алмашиниш нархлари низоми таъқиқланганига қарамасдан шахслар ўртасида расмий нархларга мутлақо тўғри келмайдиган нархларда чет эл валюталари савдоси бўлаверади.

Дунёда мавжуд давлатлардаги алмашиниш ва алмашиниш нархи – мана шу. Бошқачароқ қилиб айтганда, алмашиниш ва алмашиниш нархининг воқеси мана шудир.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

16.12.2019й