ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ДУСТУРИ ЛОЙИҲАСИ-9
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ДУСТУРИ ЛОЙИҲАСИ
Қозилик
75-модда. Қазо мажбурий тарзда шаръий ҳукмни билдиришдир. Қозилик одамлар ўртасидаги хусуматларни ажрим қилади, жамоат ҳаққига зарар келтирадиган нарсаларни тақиқлайди ва одамлар билан ҳукумат аппаратидаги ҳар қандай шахс – ҳоким ёки хизматчи, халифа ёки бошқаларми – ўртасидаги низоларни бартараф қилади.
76-модда. Халифа балоғат ёшига етган ҳур, мусулмон, ақлан соғлом, адолатли, фиқҳ аҳлидан бўлган эркак кишилардан бош қозини тайинлайди. Агар халифа унга мазолим қозисини тайин қилиш ва четлатиш салоҳиятини берган бўлса, у мужтаҳид бўлиши шарт. Унга идорий низомлар доирасида қозиларни тайинлаш, жазолаш ва ишдан четлатиш салоҳиятлари берилади. Маҳкаманинг бошқа хизматчилари эса, маҳкама ишларини бошқарадиган идора мудирларига боғлиқдирлар.
77-модда. Қозилар уч турлидир:
Қози – у муомала ва уқубот (жазо чоралари) хусусида одамлар ўртасида рўй берадиган хусуматларни ажрим қилади.
Муҳтасиб – у жамоатнинг ҳаққига зарар келтирадиган қонунбузарликларни ажрим қилади.
Мазолим қозиси – у одамлар билан Давлат ўртасида рўй берадиган низоларни бартараф этади.
78-модда. Қозиликка тайинланаётган шахс мусулмон, ҳур, балоғат ёшига етган, ақлан соғлом, адолатли, фақиҳ, ҳукмларни воқеликка боғлай оладиган бўлиши шарт. Мазолим қозилигига тайин қилинаётган шахс бу шартларга қўшимча равишда эркак киши ва мужтаҳид бўлиши ҳам шарт.
79-модда. Қози, муҳтасиб ва мазолим қозиси мамлакатнинг барча жойларига ва даъвонинг барча турларига умумий тайинланиши мумкин. Шунингдек, маълум жойга ва қазонинг ҳар хил турларига хос қилиб тайинланиши ҳам мумкин.
80-модда. Маҳкама даъво ишларида ажрим қилиш салоҳиятига эга бўлган фақат биргина қозидан ташкил топиши керак. У билан бирга бошқа битта ёки бир неча қозилар бўлиши ҳам мумкин. Лекин уларда ҳукм чиқариш ҳуқуқи бўлмайди, балки улар маслаҳат бериш ва фикр билдириш ҳуқуқига эгадирлар. Уларнинг раъйи қози учун мажбурий эмас.
81-модда. Қози фақат суд мажлисида ҳукм чиқариши мумкин. Ҳужжат ва қасам фақат суд мажлисидагина эътиборга олинади.
82-модда. Кўриладиган ишларнинг турига қараб маҳкамаларнинг даражалари ҳар хил бўлиши жоиз. Баъзи қозилар маълум чегарада муайян ишларни кўришга хос қилиб тайинланиши ва бундан бошқа ишлар бошқа маҳкамаларга топширилиши мумкин.
83-модда. Апелляция ва кассация маҳкамалари бўлмайди. Бирор иш устидан чиқарилган ҳукм қатъийлик жиҳатидан бир хил даражададир. Агар қози ҳукмни айтса, унинг бу ҳукми нуфузлидир. Унинг бу ҳукми амалга оширилади. Бу ҳукмни бошқа қозининг ҳукми мутлақо бекор қила олмайди. Фақат Исломдан ўзга нарса билан ҳукм қилган ёки Китоб, Суннат ёки саҳобалар ижмосига зид бўлса ёхуд ҳақиқатга зид ҳукм чиқаргани аниқ бўлса, бекор қилади.
84-модда. Муҳтасиб омманинг ҳуқуқларидан бўлиб, даъвогари бўлмайдиган, жазо чоралари ва жиноятларга кирмайдиган барча ишларни кўриб чиқадиган қозидир.
85-модда. Муҳтасиб қонунбузарликларни билган заҳоти қайси жойда бўлса ҳам, улар устидан қазо мажлисисиз ҳукм чиқариш ҳуқуқига эга. Унинг буйруқларини ижро қилиш учун унинг қўл остида бир нечта шурта ходимлари бўлади. У чиқарган ҳукм дарҳол ижро этилади.
86-модда. Муҳтасиб муҳтасиблик шартлари тўла мавжуд бўлган шахслардан ўзига ноиблар танлаб олиш ҳуқуқига эга ва уларни турли жойларга тарқатади. Бу ноибларга улар тайин қилинган минтақа ёки маҳаллаларда уларга топширилган ишлар бўйича муҳтасиблик вазифасини бажариш ҳуқуқи берилади.
87-модда. Мазолим қозиси – Ислом Давлати фуқароси бўладими ёки бошқа давлат фуқароси бўлишидан қатъий назар – давлат салтанати остида яшайдиган бирор бир шахсга нисбатан давлат томонидан содир этилган ҳар қандай зулмни бартараф қилиш учун тайинланадиган қозидир. Зулм халифа томонидан ёки ундан бошқа ҳоким ва хизматчилар томонидан содир бўлганининг фарқи йўқ.
88-модда. Мазолим қозиси халифа ёки бош қози тарафидан тайинланади. Аммо уни муҳосаба қилиш, жазолаш ва ишдан четлатиш халифа томонидан ёки халифа ҳуқуқ берган бўлса, бош қози томонидан амалга оширилади. Бироқ мазолим қозиси халифа, тафвиз муовини ёки халифа салоҳият бериб қўйган ҳалиги бош қози устидан бирор шикоятни кўриб чиқаётган пайтда уни ишдан четлатиш дуруст эмас. Бу ҳолатларда четлатиш салоҳияти маҳкаматул мазолимга берилади.
89-модда. Мазолим қозиси бир ёки бир неча шахслар билан чегараланмайди, балки давлат раиси зулмларни бартараф этиш учун керак бўлган миқдорда мазолим қозиларни – уларнинг сони қанча бўлишидан қатъий назар – тайинлаш ҳуқуқига эга. Лекин бевосита ҳукм чиқарилаётган вақтда ҳукм чиқариш ҳуқуқи фақат битта қозида бўлади. Қазо мажлисида у билан бирга бир неча мазолим қозилари иштирок этишлари мумкин. Улар фақат маслаҳат бериш ҳуқуқига эга бўлиб, уларнинг раъйи мазолим қозиси учун мажбурий эмас.
90-модда. Мазолим маҳкамаси халифани вазифасидан четлатиш ҳуқуқига эга бўлганидек, давлатдаги ҳар қандай ҳоким ёки хизматчини ишдан олиш ҳуқуқига ҳам эга. Ушбу четлатиш зулмни йўқотишни тақозо қилсагина шундай қилинади.
91-модда. Мазолим маҳкамаси ҳар қандай зулмни кўриб чиқиш ҳуқуқига эга. Бу ўринда зулмлар давлат жиҳозидаги шахсларга тааллуқли бўлишининг ёки халифанинг шариат аҳкомларига зид ишларига ёки давлат раиси табанний қилган дустур, қонун ва бошқа шаръий ҳукмлардаги қонуншунослик ҳужжатларидан бирортасининг маъносига ёки бирор солиқ солишга ёки бошқа ишларга тааллуқли бўлишининг фарқи йўқ.
92-модда. Мазолим қозилигида қазо мажлиси, жавобгарни чақириш ва даъвогарнинг бўлиши шарт қилинмайди. Балки маҳкама, ҳеч ким даъво қилмаса ҳам, зулмни кўриб чиқиш ҳуқуқига эга.
93-модда. Ҳар бир инсон хусуматда ҳам, ҳимояда ҳам хоҳлаган одамини – мусулмон ёки ғайримусулмон, эркак ёки аёлни – ўзидан вакил қилиш ҳуқуқига эга. Бунда вакил қилувчи билан вакил қилинувчининг ўртасида фарқ йўқ. Вакил вакиллигига ҳақ олиши жоиз. Ҳақ икки томоннинг розилигига қараб белгиланади.
94-модда. Васий ва валий каби хос амалларда ёки халифа, ҳоким, хизматчи, мазолим қозиси ва муҳтасиб каби умумий амалларда ҳуқуққа эга бўлган ҳар қандай шахс хусумат ёки ҳимоя борасидагина – васий ёки валий, халифа, ҳоким, хизматчи, мазолим қозиси ёки муҳтасиб сифатида – ўз ўрнига ўзининг барча ҳуқуқида вакил тайин қилиш имкониятига эга. Бу ҳолатда унинг даъвогар ёки жавобгар бўлишининг фарқи йўқ.
95-модда. Халифалик барпо бўлишидан аввал тузилиб, ҳаётга татбиқ қилинган аҳдлар, муомалалар, муносабатларни халифалик суди бекор қилмайди ва янгитдан қўзғамайди. Магар масала:
а) Бу масалани Исломга зид бўлган доимий таъсири бўлса, уни янгитдан қўзғаш вожиб бўлади.
б) Агар бу масала собиқ ҳокимлар ва уларнинг тобелари Ислом ва мусулмонларнинг устига олиб келган озорга алоқадор бўлса. Халифа бу масалаларни янгитдан қўзғаши жоиз.
давоми бор…
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси
