“Трамп йўли” ва “ўрта йўлак” устидан назорат Ўзбекистон учун нимани англатади?
“Трамп йўли” ва “ўрта йўлак” устидан назорат Ўзбекистон учун нимани англатади?
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
8 август куни Вашингтонда имзоланган Арманистон-Озарбайжон тинчлик декларацияси ва унга илова сифатидаги Зангезур йўлагини АҚШ компаниялари назоратига бериш қарори Жанубий Кавказнинг бутун геотранспорт архитектурасини ўзгартирди. Бу лойиҳа расман “Трампнинг халқаро тинчлик ва фаровонлик йўлаги” (TRIPP) деб аталди. У фақат икки қўшни давлат ўртасидаги муносабатларни эмас, балки бутун Евроосиё логистика тизимини ўз қўлига олишга қаратилган. Бу келишув Марказий Осиё, хусусан, Ўзбекистон учун геосиёсий рақобат “синови”да қолишини англатади.
Зангезур коридори – Арманистоннинг Сюник вилояти орқали Озарбайжоннинг асосий қисми билан Нахичеван Мухтор Республикасини боғлайдиган муҳим транзит йўли. Бу ҳудуд Жанубий Кавказ орқали Марказий Осиёдан Туркия ва Европа томонга юк ташишда “Ўрта йўлак”нинг асосий бўғини ҳисобланади. TRIPP лойиҳаси орқали бу йўлак 99 йил АҚШ компаниялари назоратида бўлади. Инфратузилма қурилиши, логистика марказлари, нефть-газ қувурлари, оптик тола ва темир йўл тармоқлари Америка капиталига тўлиқ боғлиқ ҳолга келади. Бу дегани, Марказий Осиёдан Европага чиқишдаги энг қисқа йўл – АҚШнинг геосиёсий назорати остига ўтади. Ўзбекистон эса, стратегик йўллар устидаги кураш майдонига айланади. Чунки TRIPP ишга тушса, Ўрта йўлакда ҳар бир транзит шартлари ва тарифлари Вашингтон томонидан белгиланади. Бу ҳолатда энергия ресурслари, саноат маҳсулотлари ва стратегик хомашёларни Европа бозорига етказишда АҚШ сиёсий ва иқтисодий фильтр вазифасини бажарувчига айланади. Шунингдек, логистика сиёсатида, айниқса, санкциялар ва ҳарбий-сиёсий блоклар билан боғлиқ масалаларда Вашингтоннинг геосиёсий қарорлари ҳал қилувчи бўлишига олиб келади.
Агар Трамп лойиҳаси Хитойни халқаро транзит тизимидан сиқиб чиқаришга қаратилган бўлса, у ҳолда Хитойнинг темирйўл йўналишини Қирғизистон–Ўзбекистон орқали Эронга ёки Афғонистонга буриш режаси тўсиққа учраши кутилади. Хитой “Бир камар, бир йўл” доирасида ўз таъсирини сақлаб қолиш учун Тянь-Шань ва Жанубий йўналиш лойиҳаларини тезлаштириши мумкин. Россия эса, Кавказ транзит йўлида ролининг минималлашиши ортидан Марказий Осиёдан Европа томонга чиқишда асосий транспорт маршрутини йўқотади ва бу ўз навбатида Москванинг Тошкент билан иқтисодий муносабатларини мураккаблаштиради. Шу билан бирга, Россия Кавказ ва Каспий орқали ўтадиган ҳар қандай АҚШ назоратидаги йўналишга қарши сиёсий ва иқтисодий тўсиқлар яратишга уриниши эҳтимолдан холи эмас.
Зангезур йўлаги фақат иқтисодий эмас, балки ҳарбий-стратегик аҳамиятга ҳам эга. НАТО Жанубий Кавказ орқали тўғридан-тўғри Каспийбўйи ва Марказий Осиёга чиқиш имкониятига эга бўлади. Шунинг учун, инфратузилма қурилишида ҳарбий логистика элементлари яширин тарзда жорий этилиши эҳтимоли юқори, масалан, икки мақсадли портлар, аэропортлар, темирйўл узеллари каби. Бу ҳолат Марказий Осиёнинг хавфсизлик муҳитига жиддий таъсир кўрсатади, чунки Каспий денгизига НАТО кириши ҳарбий балансни ўзгартиради. Россия ва Хитой учун эса, бу жиддий хавф ҳисобланади, шу боис улар бунга қарши қандайдир стратегиялар ишлаб чиқиши аниқ.
Хулоса шуки, Ўзбекистон ҳукумати яна бир геосиёсий кураш тўлқинига дуч келмоқда. Бу тўлқин қаршисида ташқи кучлар белгилаган шартлар асосида ҳаракат қилса, узоқ муддатли иқтисодий ва сиёсий рақобат “ўлжаси”га айланади. Чунки TRIPP лойиҳаси орқали АҚШнинг минтақавий таъсири кучайиши Россия ва Хитойнинг Марказий Осиёдаги позицияларига бевосита таҳдид солади. Бу эса ўзбек режимини икки йирик геосиёсий блок – Ғарб ва Шарқ ўртасидаги стратегик танловга ундайди. Ушбу танловда мавжуд вазиятни муваффақиятли натижа томонга буриб юборишнинг ягона йўли эса, бошқаруви ИСЛОМ асосига қурилган Рошид Халифалик давлатини барпо қилиш танловидир.
15.08.2025й
