Ўзбекистон автомобил бозорида Хитойнинг хавфли қадами

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Хитойнинг етакчи электромобил ишлаб чиқарувчиси NIO компанияси Марказий Осиё бозорига ўзининг илк қадамини қўйди. Компания Abu Sahiy Motors билан ҳамкорликда бешта моделни – EL8, EL6, ET5, ET5 Touring ва ONVO L60 ни Ўзбекистон бозорига олиб киришини эълон қилди. “Биз учун Ўзбекистон – нафақат йирик истеъмол бозори, балки бутун Марказий Осиё учун старт майдонидир. Abu Sahiy Motors билан ҳамкорлик эса хизмат кўрсатиш тизими ва автомобилларнинг узлуксиз тақсимотини таъминлайди”, – деди NIO вакиллари.

NIO сўнгги йилларда халқаро бозорларда фаол кенгайиш сиёсатини юритмоқда. Компания 2025 йил охиригача 25 та давлатда ўз фаолиятини йўлга қўйишни режалаштирган. Шу доирада у Сингапур, Коста-Рика ва Ўзбекистонни навбатдаги йирик бозор сифатида белгилади. NIO'нинг жорий йил биринчи чорагидаги даромади 12 млрд юанга етди, бу ўтган йилгига нисбатан 21,5% кўпдир. Автомобил савдоси деярли 10 млрд юан даромад келтирди. Бу эса, NIO учун асосий даромад манбаи автомобил бизнеси эканлигини тасдиқлайди. Компаниянинг Марказий Осиёдаги эксклюзив дистрибюторига айланган Abu Sahiy Motors Ўзбекистонда автомобил савдоси, логистика ва кўчмас мулк соҳасида фаолият юритувчи йирик гуруҳ. Унинг 50% улушига “Streamline Investment Group” MCHJ эгалик қилади. “Streamline Investment Group” MCHJ 2023 йил 22 декабрда Тошкент вилоятида рўйхатдан ўтган хорижий корхона ҳисобланади. Ушбу МЧЖнинг таъсисчиси 100% тарзда “ООО Тяньцзиньская компания цепочки поставок “Ижань”” эканлиги кўрсатилган. Шу билан, “Streamline Investment Group” Ўзбекистонда фаолият юритадиган, аммо Хитойнинг Тяньцзинь шаҳрига мансуб компанияга тегишли юридик шахс эканлиги аниқланган.

Ўзбекистон автомобил бозори узоқ йиллар давомида UzAuto Motors компаниясининг мутлақ монополияси остида бўлиб келмоқда. Ички бозордаги юқори нархлар, экспорт нархларидан анча қиммат сотиладиган автомобиллар ва сифат билан боғлиқ баҳслар аҳолининг ҳақли эътирозларига сабаб бўлмоқда. Шу билан бирга, автомобил салонларидаги узундан-узоқ навбатлар, етказиб бериш муддатларининг чўзилиши ҳам аҳоли норозилигининг муҳим сабабларидан биридир.

UzAuto Motors (GM Uzbekistan)нинг асосий технология ва инвестиция манбаи General Motors (АҚШ) компанияси бўлиб, мамлакатдаги автосаноат ва бозорнинг 90% дан ортиқ қисмини эгаллаган. Шу фонда NIO орқали Хитой таъсирининг электромобиллар кўринишида кириб келиши АҚШ–Хитой ўртасидаги глобал технология уруши контекстидаги маҳаллий акс-садо ҳисобланади. Шунга кўра, Ўзбекистон бозори геосиёсий жиҳатдан икки йирик куч – АҚШ ва Хитой монополияси остидаги бозорга айланиб қолмоқда.

UzAuto Motors’нинг монополияси узоқ йиллар давомида аҳолининг норозилигига сабаб бўлиб келаётган эди. Лекин шунга қарамай, ҳукумат қўллаб-қувватлови билан сақланиб келди. Глобал геосиёсий рақобат фонида NIO’нинг кириб келиши эса Chevrolet монополиясига нисбатан рақобатни пайдо қилса-да, бу рақобат халқ манфаатини эмас, балки икки йирик геосиёсий куч – АҚШ ва Хитойнинг манфаатларини кўзлайди. АҚШ ўз нуфузини UzAuto Motors орқали сақлаб қолишга ҳаракат қилса, Хитой NIO каби компаниялари ёрдамида стратегик ҳудуд бўлган Марказий Осиёда ўз позицияларини мустаҳкамлашга интилади. Натижада табиийки, Ўзбекистон автомобил бозоридаги рақобат ташқи кучлар манфаатларининг тўқнашуви манзарасида шаклланади. Халқ учун эса, нархлар чўнтакбоп бўлиши, сифат ошиши ва ҳақиқий танлов имконияти юзага келиши керак эди, аммо бу нарсалар сариқ чақалик ҳам эътиборга олинмаётгани кузатилмоқда. Шу боис, рақобатнинг марказида халқ ва унинг манфаатлари эмас, балки гегемон ўйинчилар ва уларнинг стратегик таъсирини кучайтириш мақсадлари турибди.

Бунга сабаб, автомобилсозлик – саноатнинг муҳим тармоқларидан бири ҳисобланади. Чунки у фақат транспорт воситалари ишлаб чиқариш эмас, балки бутун бир саноат занжири – металлургия, двигателсозлик, электроника, бутловчи қисмлар – ишлаб чиқариш билан узвий боғлиқ тармоқдир. Бу занжирнинг ҳар бир бўғинини четдан келтириш Ўзбекистонни ташқи кучларга қарам қилиб қўйиши табиий.

Масалан, двигателлар ёки асосий электрон тизимларнинг маҳаллий ишлаб чиқарилмаслиги, уларни четдан олиш мажбуриятини юклайди. Бу эса автомобилсозликка эмас, балки бутун иқтисодиётга таъсир кўрсатади. Натижада геосиёсий кучлар автомобил бозорини назорат қилиш орқали давлат сиёсатини ҳам белгиловчи омилга айланади.

Демак, саноат – давлат суверенитетининг асосий таянчларидан бири ҳисобланади. Шу боис, автомобилсозлик саноати мустақил ривожланиши керак. Бунинг учун, авваламбор, оғир саноатни йўлга қўйиб ва уни кучайтириш, такомиллаштириш лозим. Чунки двигателсозлик, металлургия, бутловчи қисмлар ишлаб чиқариш ва электрон саноат оғир саноат таркибига киради ва уни маҳаллий тарзда йўлга қўйилмаса, автомобилсозлик доимо ташқи кучларга боғлиқ бўлиб қолади. Шунинг учун, Ўзбекистон оғир саноатни йўлга қўйиб, автомобилсозликни ташқи кучлар таъсиридан халос этмаса, бу соҳа уни қарамлик гирдобига тортиб кетаверади.

Бироқ Совет Иттифоқи даврида (1920-1980 йиллар) Москванинг 2-жаҳон урушига доир ҳарбий-саноат стратегияси бўйича Ўзбекистонда оғир саноат тармоқлари мавжуд эди.

– Тошкент авиация заводи (ТАПОиЧ) – 1930 йиллардан ишлаган, ҳарбий ва фуқаролик самолётлари ишлаб чиқарилган.

– Чирчиқ электролиз комбинати – 1940 йилларда барпо этилган, кимё ва энергетикада муҳим аҳамиятга эга эди.

– Олмалиқ кон-металлургия комбинати (ОКМК) – мис, молибден, руда қазиб олиш ва қайта ишлаш.

– Навоий кон-металлургия комбинати (НГМК) – уран ва олтин ишлаб чиқариш. Булар ҳарбий саноат учун хомашё етказиб берувчи корхоналар ҳисобланарди.

Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи, Тошкент трактор ва моторсозлик заводлари, Андижон автомобил заводи (АЗЛК филиали сифатида) ва бошқалар.

Совет Иттифоқи қулагач, Ўзбекистон минтақанинг бошқа давлатлари каби геосиёсий кучлар рақобати майдонига айланди. Америка бошчилигидаги коллектив Ғарб БМТ тузилмалари, Жаҳон Банки ва ХВЖ каби молиявий институтлар орқали ҳамкорлик шартлари бўйича оғир саноат тармоқларини деталларигача йўқ қилди. Кон-металлургия комбинатлари (ОКМК, НГМК) ни сақлаб қолиб, давлат иқтисодиётини пахта, газ, олтин каби хомашё экспортига таянадиган қилиб қўйди. Бу билан, Ўзбекистонни улкан қарз тузоғига илинтириб, мамлакат ресурсларини Ғарбга оқиб боришини кўзлади.

Демак, Ўзбекистон ўз хомашё базасини мустақил маҳсулотга айлантириш, янада аҳамиятлиси, ҳарбий-саноат соҳасида ҳам мустақил кучга айланиш имкониятига эга бўлмаслиги учун геосиёсий кучлар Ўзбекистонда оғир саноатнинг шаклланишига ҳеч қачон йўл қўймайди. Ваҳоланки, ўзлари оғир саноатни кучайтирганлиги сабабли ҳарбий ва иқтисодий жиҳатдан қудратли давлатларга айландилар.

Бугунги кунда мустамлакачи давлатлар ва уларнинг гигант компаниялари Ўзбекистон каби исломий юртларда оғир саноатни ман қилиши ҳамда маҳсулот ва хизматлар бозорини қўлга киритиб, нархларни сунъий равишда белгилаши ва монополия қилиши аслида Ғарбнинг капиталистик иқтисод тузуми татбиқи натижасидир. Бунга барҳам берадиган ягона бошқарув эса, Рошид Халифалик давлатидир. Чунки ушбу давлат татбиқ қиладиган Исломий иқтисод низоми саноатни ҳарбий йўналишдаги оғир саноат асосида ривожлантиради. Машинасозлик, дастгоҳсозлик, мураккаб ускуналар, кимё ва электроника саноатига оид барча корхоналарни ҳарбий сиёсатга йўналтиради. Чунки оғир саноатнинг кучайиши ҳарбий йўналишда бўлишини талаб қилади. Америка ва Хитой ҳарбий йўналишли саноати туфайли етакчи саноат давлатларига айланди. Халифалик давлати, шунингдек, ташқи таъсирлардан сақланиш учун ҳимояси бошқа давлатга тобе бўлишига йўл қўймайди ҳамда жиҳод йўли билан Ислом рисолатини бутун оламга ёювчи давлат сифатида етакчиликка интилади. Бунинг учун давлат ўз қурол-яроғ ишлаб чиқаришини йўлга қўяди ва уни доимий равишда ривожлантиради. Токи, энг замонавий ва энг кучли қурол-яроғ билан ўзини-ўзи доимо таъминлай оладиган бўлиши, ҳар қандай душманни қўрқита олиши керак. Аллоҳ таоло айтади:

وَأَعِدُّواْ لَهُم مَّا ٱسۡتَطَعۡتُم مِّن قُوَّةٖ وَمِن رِّبَاطِ ٱلۡخَيۡلِ تُرۡهِبُونَ بِهِۦ عَدُوَّ ٱللَّهِ وَعَدُوَّكُمۡ وَءَاخَرِينَ مِن دُونِهِمۡ لَا تَعۡلَمُونَهُمُ ٱللَّهُ يَعۡلَمُهُمۡۚ وَمَا تُنفِقُواْ مِن شَيۡءٖ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ يُوَفَّ إِلَيۡكُمۡ وَأَنتُمۡ لَا تُظۡلَمُونَ

– “(Эй мўминлар), улар учун имконингиз борича куч ва эгарланган отларни тайёрлаб қўйингизки, бу билан Аллоҳнинг ва ўзларингизнинг душманларингизни ҳамда улардан ташқари сизлар билмайдиган – Аллоҳ биладиган бошқа бировларни ҳам қўрқувга солурсизлар. Аллоҳ йўлида нимани сарф қилсангиз, сизларга зулм қилинмаган ҳолда комил қилиб қайтарилур”. (Анфол:60)

Иззатуллоҳ

30.08.2025й