Америка ва Хитой: зиддиятни бошқаришми ёки тўқнашувми?

Вашингтон ва Пекин ўртасидаги муносабатлар энди оддий савдо низоси ёки иқтисодий рақобатдан иборат эмас. Бу технологиялар, таъминот занжирлари, бозорлар, таъсир доиралари, иттифоқлар, ҳарбий салоҳият ва келажакдаги халқаро тизимнинг қандай шаклланиши учун олиб борилаётган курашдир. Бироқ бу ерда бир ғалати жиҳат бор: мазкур кураш бир-биридан бутунлай ажралиб кета олмайдиган икки куч ўртасида кечмоқда. Зиддиятни бошқариш ҳикояси айнан шу ердан бошланади: бу анъанавий маънодаги янги совуқ уруш ҳам эмас, тўлиқ иқтисодий тинчлик ҳам эмас.

2026 йил сентябрь ойида Америка президенти Трамп ва Хитой раҳбари Си Цзиньпин ўртасида бўлиб ўтган учрашув мазкур даврнинг моҳиятини яққол кўрсатди. Икки томон музокара каналларини очиқ сақлаб қолди ва савдо соҳасидаги тарангликни жиловлашга ҳаракат қилди. Бироқ бу ҳолат катта келишмовчиликлар барҳам топганини англатмайди. Аксинча, юз берган воқеалар музокаранинг ўзи ҳам зиддиятни бошқариш воситасининг бир қисми бўлиши мумкинлигини тасдиқлайди. Ташрифдан сўнг савдо соҳасидаги айрим қадамлар ва сунъий интеллект бўйича мулоқот бошлангани эълон қилинди. Бироқ Тайвань ва технологияларга оид масалалар келишмовчиликлар рўйхатида қолди.

Вашингтон технология, савдо ва хавфсизлик масалаларида Пекинга босим ўтказмоқда. Хитой эса Америка воситаларига қарамликдан халос бўлиш салоҳиятини оширишга уринмоқда. Шу билан бир вақтда, икки давлат ўртасида савдо ва иқтисодий алоқалар давом этмоқда. Бу қарама-қаршиликдек кўринадиган ҳолат аслида йирик давлатлар ўртасидаги замонавий курашнинг табиатини акс эттиради: кескин рақобат билан бирга, тўлиқ портлашнинг олдини оладиган алоқалар кўприкларини сақлаб қолиш.

Хитой сўнгги ўн йилликлар давомида иқтисодий, саноат ва технологик қудратни шакллантирди. Бу уни Американинг ҳақиқий стратегик рақибига айлантирди. Бироқ кучга эга бўлиш уни бевосита урушда ишлатиш истаги борлигини англатмайди.

Хитойнинг ҳисоб-китоби кўпроқ вақт омилига боғлиқ бўлиши мумкин. Агар у ишлаб чиқаришни кўпайтирса, технологияларини ривожлантирса, ташқи дунёга қарамлигини камайтирса, савдо ва алоқаларини кенгайтирса ҳамда ҳарбий салоҳиятини мустаҳкамласа, унинг музокаралардаги мавқеи йил сайин ўзгариб боради.

Хўш, Хитой вақтдан фойдаланиб, курашда ғалаба қозонишга уринаётган бир пайтда, Америка унинг вақтдан эркин фойдаланишига йўл қўймаслик орқали ғалаба қозонишга ҳаракат қиляптими? Агар бу тавсиф тўғри бўлса, рақобатнинг моҳияти фақат икки давлатнинг бугун нима қилаётганида эмас, балки ўн йилдан кейин қандай кучларга айланишдан қўрқаётганида ҳамдир. Демак, вақтнинг ўзи ҳам кураш майдонига айланди.

Куч ҳар доим ҳам рақибингга ҳозир зарба бериш дегани эмас. Баъзан куч — келгуси йилларни ўз манфаатингга хизмат қилдиришдир. Бу Хитойнинг хатти-ҳаракатларидаги муҳим жиҳатлардан бирини тушунтиради. Хитой ҳар бир босқичда ҳал қилувчи ғалабага эришиши шарт эмас. Айрим масалаларда рақибининг ўз мақсадларига етишига тўсқинлик қилиши, ўзи эса салоҳиятини ривожлантиришда давом этиши кифоя.

Америка учун эса муаммо бошқача бўлиши мумкин. Вақт ўтиб, Хитой технологик, саноат ва ҳарбий жиҳатдан ўсишда давом этгани сари, айрим соҳаларда икки давлат ўртасидаги фарқ қисқариб боради. Шу нуқтаи назардан, Американинг Хитойга нисбатан олиб бораётган сиёсатининг бир жиҳатини — унинг юксалиш суръатини секинлаштиришга уринишини, айниқса, стратегик аҳамиятга эга деб ҳисоблайдиган технологиялар соҳасидаги ҳаракатларини тушуниш мумкин.

Шу тариқа вақт бетараф омилдан стратегик ресурсга айланади. Хитой кўпроқ вақтга эга бўлишни истайди, Америка эса унинг вақтдан чекловларсиз фойдаланишига тўсқинлик қилмоқчи. Натижада кураш қуйидаги савол атрофида айланади: ким вақтни ўз фойдасига сотиб ола олади ва ким рақибини ундан маҳрум эта олади?

Агар бу муносабатлар фақат савдо рақобатидан иборат бўлганида, уни жиловлаш осонроқ бўлар эди. Аммо иқтисодиёт ортида тобора кучайиб бораётган ҳарбий ва стратегик пойга турибди. Бу ерда энг нозик тугун Тайвань бўлиб қолмоқда. Шу сабабли Тайвань атрофидаги ҳар қандай инқироз орол чегараларидан тезда чиқиб кетиши ва бутун дунё иқтисодиёти ҳамда ҳарбий соҳасига таъсир кўрсатадиган Америка–Хитой тўқнашувига айланиши мумкин.

Бироқ ҳарбий кучга эга бўлиш уни ишлатиш истаги борлигини англатмайди. Тийиб туриш сиёсати бошқа нарсага асосланади: рақибингга сен у билан тўқнашишга қодир эканингни англатиш, аммо бу тўқнашувга киришишга мажбур бўлмаслик. Икки давлатнинг бир вақтнинг ўзида параллел йўналишларда ҳаракат қилаётгани шу билан изоҳланади: бир томондан кучни ошириш, иккинчи томондан эса алоқа каналларини очиқ сақлаш.

Вашингтон технологик ва ҳарбий устунлигини сақлаб қолишни, иттифоқлар тармоғини қўллаб-қувватлашни ҳамда Хитойнинг Осиёда ҳукмрон кучга айланишига йўл қўймасликни истайди. Бироқ Хитой билан тўғридан-тўғри урушга киришиш оддий қарор эмас. Хитойни осонгина яккалаб қўйиб бўлмайди. Америка ва Хитой иқтисодиётлари мураккаб савдо, саноат ва молиявий тармоқлар орқали бир-бирига боғланган. Бундан ташқари, икки ядровий давлат ўртасидаги ҳар қандай ҳарбий тўқнашувнинг хавф-хатари уларнинг ўз чегараларидан анча узоққа ёйилади.

Ҳар бир томон ўзининг заиф нуқталарини камайтиришга ва рақибига босим ўтказиш имкониятларини кенгайтиришга уринмоқда. Америка илғор технологиялар, молиявий салоҳият, бозорлар ва иттифоқлар тармоғида катта кучга эга. Хитой эса улкан саноат базаси, кенг таъминот занжирлари, жаҳон савдосидаги салмоқли ўрни ҳамда тобора ривожланиб бораётган технологик ва мудофаа салоҳиятига эга.

Хитой амалда шундай дейиши мумкин: шошилишнинг ҳожати йўқ; саноатни ривожлантирамиз, технологияларни такомиллаштирамиз, бозорларни кенгайтирамиз, салоҳиятимизни мустаҳкамлаймиз ва кейин музокаралар столига қайтамиз.

Америка эса бошқа саволга жавоб изламоқда: Хитойнинг қай даражагача ўсишига йўл қўйиш мумкин? Қачон уни жиловлаш харажатлари ҳаддан ташқари ошиб кетадиган босқичга етиб боради?

Технологияларга чекловлар қўйиш, таъминот занжирларини диверсификация қилиш, иттифоқларни мустаҳкамлаш ва Осиёда ҳарбий ҳозирликни кучайтириш сиёсатлари ана шу ердан келиб чиқади.

Демак, кураш фақат бугун содир бўлаётган воқеалар ҳақида эмас, балки ўн ёки йигирма йилдан кейин кучлар нисбати қандай бўлиши ҳақида ҳамдир.

Зиддиятни бошқариш тўқнашувнинг йўқлигини англатмайди. Бу тўқнашувнинг вақти, чегаралари ва харажатларини назорат қилишга уриниш демакдир. Шунинг учун келгусида божларнинг ошиши, технологик чекловлар, ҳарбий манёврлар ва иттифоқларнинг кўпайиши билан бир қаторда саммитлар, музокаралар, савдо келишувлари ва алоқа каналлари ҳам кўпайиши мумкин.

Агар Хитой вақтдан технологик ва саноат мустақиллигини ошириш, иқтисодий ҳамда хавфсизлик алоқаларини кенгайтириш учун фойдалана олса, вақт унинг кучига айланади. Агар Америка технологик устунлигини, иттифоқларининг бирдамлигини, иқтисодий ва ҳарбий салоҳиятини сақлаб қолиб, ўз тизимига тўлиқ муқобил бўлган стратегик куч пайдо бўлишининг олдини олса, демак, у вақтдан бошқача йўл билан фойдаланган бўлади.

Агар шундай бўлса, энг хавфли ҳолат икки давлатдан бирининг эртага уруш бошлашга қарор қилиши бўлмаслиги мумкин. Балки улардан бирининг вақт ўз зарарига ишлаяпти, деган хулосага келиши хавфлироқдир. Ана шунда босим янада шошилинч тус олади, таваккалчилик ортади ва манёвр қилиш имкониятлари торайиб боради.

Шунинг учун Вашингтон ва Пекин муносабатларининг келажаги фақат авианосецлар сони, ялпи ички маҳсулот ҳажми ёки ҳар бир давлат ишлаб чиқараётган микросхемалар миқдори билан белгиланмаслиги мумкин. Бу келажак ҳар бир томоннинг сабр қилиши, салоҳият яратиши, иттифоқларини сақлаши ва курашни назоратдан чиқармасдан, кучли мавқедан туриб музокара олиб бориш қобилиятига ҳам боғлиқ.

Шу вақтгача Америка ва Хитой жар ёқасида ҳаракат қилишда давом этади: муносабатларни узиб юбормасдан босим ўтказади, урушни бошламасдан рақобатлашади ва музокаралар муваффақиятсиз тугаши эҳтимолига тайёргарлик кўрган ҳолда музокара олиб боради.

Бу давр албатта урушдан олдинги босқич бўлиши шарт эмас. Унинг ўзи совуқ урушнинг янги шакли бўлиши мумкин: бевосита тўқнашув ҳалокатли оқибатларга олиб келишини, бутунлай чекиниш эса янада қимматга тушишини англаган икки куч бошқараётган кураш.

Америка ва Хитой тинчликни эмас, балки зиддиятни бошқармоқда. Ҳар бири келажакни ўз манфаатига хизмат қилдиришга уринмоқда. Бироқ бу кураш ортида улардан ҳам каттароқ савол турибди: инсон келажаги учун қандай жаҳон тизимини истайди?

Бугун дунё инсонларнинг яшаш ҳуқуқини ҳурмат қиладиган, тинчликка интиладиган, уруш ва низоларни камайтирадиган, инсон ва унинг қадр-қиммати ҳамда келажагини эътибор марказига қўядиган тизимга ҳар қачонгидан кўра кўпроқ муҳтож. Куч, бойлик ва таъсир доиралари ўз-ўзича мақсадга айланиб қолмаслиги керак.

Келажак йирик кучлар ўртасидаги кураш асири бўлиб қолмаслиги лозим. Инсониятга Ислом мабдаси ва унинг бошқарув, жамият, халқаро муносабатлар ҳамда бахтли ҳаётга оид низомлари керак. Зеро, инсон бахтининг маъноси Яратганни рози қилишдадир. Бу эса Ислом тамойиллари ва адолатига асосланган ҳаётни барпо этиш орқали амалга ошади.

Устоз Набийл Абдул Карим

Роя газетасининг 2026 йил 14 октябр чоршанба кунги 621-сонидан