Президент администрацияси: Ўзбекистонда ҳокимият кимнинг қўлида жамланмоқда?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Ўзбекистонда давлат ҳокимияти Президент администрацияси атрофида тобора кучлироқ марказлаштирилмоқда. Шавкат Мирзиёев давлат бошқарувининг асосий воситалари — кадрлар, хавфсизлик, стратегик иқтисодий лойиҳалар, ахборот ва ижро назоратини ўзига бевосита бўйсунувчи бир марказга боғламоқда. Бу марказга унинг қизи Саида Мирзиёева раҳбарлик қилмоқда. Эътиборлиси, ушбу жараён оддий кадрлар алмашинуви билан чекланмай, Конституцияга ўзгартириш киритиш ва алоҳида Конституциявий қонун қабул қилиш орқали мустаҳкамланди. Демак, масала фақат давлат идораларининг ишини мувофиқлаштиришда эмас, балки ҳокимият қандай тузилаётгани, кимнинг қўлида жамланаётгани ва келгусида кимга хизмат қилишидадир.

2025 йил 23 июнда Президент администрацияси раҳбари лавозими қайта ташкил этилиб, унга Саида Мирзиёева тайинланди. Орадан уч ҳафта ўтиб, 14 июлдаги ПФ–111-сон фармон билан администрациянинг тузилмаси ва бошқарув тартиби қайта белгиланди. Фармонда администрация раҳбарига «ходимларни лавозимга тайинлаш ва озод этиш», «штатлар жадвалини тасдиқлаш» каби ваколатлар берилди. Шунингдек, давлат идоралари фаолиятини мунтазам ўрганиш, ижро натижаларини баҳолаш, замонавий рақамли назорат воситаларидан фойдаланиш вазифалари белгиланди. Бу орқали Саида Мирзиёева президент топшириқларининг бажарилишини назорат қилувчи раҳбар бўлиш билан бирга, ушбу назоратни амалга оширадиган кадрлар аппаратини шакллантириш имкониятини ҳам қўлга киритди.

2026 йилда эса ушбу марказлашув янги босқичга кўтарилди. 13 июлдаги ЎРҚ–1158-сон Конституциявий қонун билан Конституциянинг 109-моддасига Президент администрациясининг мақоми ва раҳбарини тайинлаш ҳуқуқини мустаҳкамловчи қоида киритилди. 14 августдаги ЎРҚ–1166-сон «Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрацияси тўғрисида»ги Конституциявий қонун эса унинг кенг ваколатларини белгилади. Унинг 3-моддасига мувофиқ, администрация давлат органлари, ташкилотлари ва давлат иштирокидаги корхоналар фаолиятини президент ҳужжатлари ижроси доирасида мувофиқлаштиради ҳамда назорат қилади. Шу тариқа президентнинг ташкилий аппарати давлат бошқарувининг муҳим тармоқлари устидан таъсир ўтказувчи қонуний марказга айлантирилди.

Айниқса, мазкур қонуннинг 7- ва 12-моддалари ҳокимият қандай марказлаштирилаётганини очиқ кўрсатади. 7-модда администрацияга давлат органларининг ахборот тизимлари ва маълумотлар базаларидан фойдаланиш, уларнинг раҳбарларига мажбурий кўрсатмалар бериш, фаолиятини баҳолаш ҳамда мансабдорларни лавозимидан озод қилиш масаласини кўтариш ҳуқуқини беради. 12-модда эса администрация раҳбарига ўз ваколатлари доирасида «Ўзбекистон Республикасининг бутун ҳудудида барча давлат органлари, корхоналар, муассасалар, ташкилотлар, мансабдор шахслар томонидан бажарилиши мажбурий бўлган фармойишлар ёки топшириқлар» чиқариш ҳуқуқини беради. Бу фармойишларни президент тўхтатиши ёки бекор қилиши мумкин. Бироқ давлат бошқарувининг кундалик фаолиятида администрация раҳбарига берилган бундай ваколат вазирликлар ва бошқа идораларнинг сиёсий ҳаракатини ягона марказга боғлаш имконини яратади.

Бу жараённинг муҳим жиҳати шундаки, администрация фақат юқоридан буйруқ берувчи идора бўлиб қолмаяпти. Қонуннинг 13-моддаси администрация раҳбарига заруратга кўра барча даражадаги давлат органлари ва ташкилотларида, ҳатто Ўзбекистоннинг хориждаги дипломатик муассасаларида ўз вакилларини тайинлаш ҳуқуқини ҳам беради. Бу вакиллар президент ва администрация раҳбари топшириқларининг ижросини бевосита назорат қилиш учун хизмат қилади. Шундай қилиб, марказнинг таъсири фақат вазирлик раҳбарлари билан алоқа орқали эмас, балки давлат идоралари ичидаги махсус назорат каналлари орқали ҳам амалга оширилиши мумкин. Кадрлар, маълумотлар, кўрсатмалар ва ижро назоратининг бир-бирига боғланиши ҳокимият марказлашувининг амалий механизмини ташкил этмоқда.

Янада муҳим жиҳат — хавфсизлик ва стратегик иқтисодий қарорлар ҳам ушбу марказга боғланмоқда. Конституциявий қонуннинг 14-моддасига мувофиқ, Президент Хавфсизлик кенгашининг раиси, администрация раҳбари эса унинг ўринбосари ҳисобланади. Администрация раҳбари Кенгаш аъзоларининг фаолиятини ташкил этади ва мувофиқлаштиради. 15-модда эса президент устувор ёки стратегик деб белгилаган инвестиция, энергетика, саноат, транспорт ва инфратузилма лойиҳаларининг ижросини назорат қилишни администрацияга юклайди. Демак, хавфсизлик тизими билан мамлакатнинг йирик иқтисодий лойиҳаларини мувофиқлаштириш воситалари бир раҳбарият атрофида туташтирилмоқда. Саида Мирзиёеванинг сиёсий таъсирини баҳолашда айнан шу икки йўналиш ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Бироқ ваколатларнинг кучайтирилиши билан бирга яна бир муҳим чора кўрилди: администрация раҳбарияти ва ходимларига махсус дахлсизлик берилди. ЎРҚ–1166-сон қонуннинг 25-моддасида «Администрациянинг мансабдор шахслари ва бошқарув ходимлари дахлсизликка ҳамда иммунитетга эга бўлади», деб белгиланган. Унда мансабдор шахсларга нисбатан жиноят иши қўзғатиш, тергов ҳаракатларини ўтказиш ва бошқа процессуал мажбурлов чораларини қўллаш тақиқланган. Бундан ҳам эътиборлиси, мансабдор шахслар ушбу иммунитетни лавозимдан кетганидан кейин ҳам умрбод сақлайди; бошқарув ходимлари учун беш йиллик муддат белгиланган. Бу давлатнинг бошқа идораларини назорат қилиш ваколатига эга бўлган раҳбариятнинг ўзига нисбатан ҳуқуқий жавобгарлик механизмларини кескин чеклайди.

Бу ерда жиддий сиёсий зиддият юзага келмоқда. Бир томондан, администрация давлат органлари раҳбарларининг фаолиятини текшириши, уларга мажбурий кўрсатмалар бериши ва лавозимидан озод этиш масаласини кўтариши мумкин. Иккинчи томондан, администрациянинг ўз мансабдорлари алоҳида ҳуқуқий иммунитет билан ҳимояланган. Демак, давлат идоралари устидан назорат кучайтирилаётган бир пайтда, назорат қилувчи марказнинг ташқи ҳисобдорлиги жиддий чекланмоқда. Бундай тизимнинг сиёсий аҳамияти фақат бугунги раҳбариятни ҳимоя қилишда эмас, балки марказлашган бошқарув гуруҳининг келгуси ҳокимият ўзгаришлари шароитида ҳам ҳуқуқий ҳимоясини сақлаш имкониятидадир.

Ҳокимият марказлашувининг иккинчи томони мамлакат иқтисодиётида кўринмоқда. 2026 йил 13 июлдаги ЎРҚ–1158-сон қонун Тошкент халқаро молия маркази учун махсус ҳуқуқий режим яратди. Унинг 8-моддасида белгиланган шартлар асосида «Англия ва Уэльснинг умумий ҳуқуқи ва адолат принциплари ҳамда қоидалари»ни қўллаш назарда тутилган. Молия маркази учун алоҳида халқаро тижорат суди, молиявий хизматларни тартибга солувчи тузилма ва инглиз тили устувор бўлган ҳужжатлаштириш тартиби белгиланди. Шу тариқа Ўзбекистон ҳудудида халқаро капитал фаолияти учун миллий-ҳуқуқий тизим доирасидан ташқарида бўлган махсус ҳуқуқий макон ташкил этилмоқда.

2026 йил 10 сентябрда Саида Мирзиёева Президент администрацияси раҳбари лавозимини сақлаган ҳолда Тошкент халқаро молия марказининг бошқарувчиси этиб тайинланди. Унга марказни ишга тушириш, унинг органлари ва раҳбар кадрларига оид таклифлар киритиш, давлат идоралари билан ҳамкорликни мувофиқлаштириш ҳамда халқаро инвесторлар билан муносабатларда марказ номидан вакиллик қилиш вазифалари берилди. Бу тайинлов билан ички сиёсий бошқарув ва халқаро молиявий муносабатларни ташкил этиш жараёнлари бир шахснинг раҳбарлик ваколатларида туташди. Энди Саида Мирзиёева фақат давлат идоралари фаолиятини мувофиқлаштирувчи эмас, балки халқаро капитал учун ташкил этилаётган янги молиявий тизимнинг шаклланишида ҳам марказий ўрин эгалламоқда.

Бу жараёнда Американинг BlackRock инвестиция компанияси билан муносабатлар алоҳида аҳамиятга эга. 2026 йил 22 январда Шавкат Мирзиёев Давосда BlackRock раҳбарияти вакили Адебайо Огунлеси билан учрашди. Президент матбуот хизмати компаниянинг «Ўзбекистондаги бир қатор корхоналар капиталига кириш» ва «қўшма инвестиция механизмларини ишлаб чиқиш» ташаббуслари қўллаб-қувватланганини маълум қилди. 18 сентябрда Ўзбекистон Марказий банки BlackRock билан халқаро захираларни бошқариш соҳасида ҳамкорлик имкониятларини ўрганишга доир меморандум имзолади. 25 сентябрда эса Саида Мирзиёева Нью-Йоркда BlackRock раҳбарияти билан учрашиб, компания «Тошкент халқаро молия маркази концепцияси ва тузилмасини ишлаб чиқишда кўмаклашаётгани»ни билдирди. Бу воқеалар компаниянинг Ўзбекистон иқтисодиётига сармоя киритиш ташаббуслари билан бирга, молиявий бошқарув муҳитини шакллантиришда ҳам иштирок этаётганини кўрсатади. Меморандумнинг ўзи BlackRock’ка давлат захираларини бошқариш мандатини бермаган бўлса-да, ҳамкорликнинг институционал йўналиши аллақачон шаклланмоқда.

Бу ерда сиёсий ва иқтисодий марказлашувнинг ўзаро боғлиқлиги очилади. Бир томонда давлат идоралари, кадрлар, хавфсизлик ва стратегик иқтисодий лойиҳалар устидан назорат Президент администрациясида жамланмоқда. Иккинчи томонда халқаро молия маркази ва йирик инвестиция компаниялари билан муносабатлар айнан шу раҳбарият иштирокида ташкил этилмоқда. Бундай тизим давлатнинг стратегик иқтисодий қарорларини халқаро капитал талабларига мослаштириш имкониятини кенгайтиради. Сармоя киритиш, давлат корхоналари капиталида иштирок этиш ва молиявий қоидаларни шакллантириш бир-бири билан боғланган сари ташқи молиявий таъсирнинг сиёсий аҳамияти ҳам ортиб боради. Шунинг учун бу жараённи фақат иқтисодиётга инвестиция жалб қилиш сифатида баҳолаш етарли эмас.

Энди асосий савол туғилади: Шавкат Мирзиёев нега бундай катта ваколатларни айнан Саида Мирзиёева раҳбарлик қилаётган институтда жамламоқда? Биринчи натижа — президент ўз қарорларининг ижросини қаттиқ марказлашган аппарат орқали назорат қилиш имкониятини кучайтирмоқда. Иккинчи натижа — Саида Мирзиёева давлатнинг муҳим раҳбар кадрлари, хавфсизлик тузилмалари, стратегик иқтисодий лойиҳалар ва халқаро молиявий муносабатлар билан бевосита ишлаш имкониятига эга бўлмоқда. Бу ҳокимият ворислиги учун зарур бўладиган сиёсий таянчнинг муҳим қисмидир. Шу боис мазкур жараён Саида Мирзиёевани келгусида олий ҳокимиятга олиб келиш эҳтимоли билан ҳам боғлиқ. Бироқ бундай ворисликнинг амалга ошиши юқори сиёсий элита ва куч тузилмалари ўртасидаги муносабатларга ҳам боғлиқ бўлади.

Шундай қилиб, Ўзбекистондаги ўзгаришлар бир оиланинг юқори давлат лавозимларини эгаллаши ҳақидаги оддий воқеадан кенгроқдир. Давлат бошқарувидаги ваколатлар марказлаштирилмоқда, уларни амалга оширувчи раҳбарият ҳуқуқий ҳимоя билан мустаҳкамланмоқда, йирик иқтисодий қарорлар ва ташқи молиявий алоқалар шу марказга боғланмоқда. Бу жараён Шавкат Мирзиёев ҳокимиятини янада мустаҳкамлаш билан бирга, Саида Мирзиёеванинг келгуси сиёсий мавқеи учун ҳам институционал замин яратмоқда. Ҳокимиятни ворисга топшириш эҳтимоли қанчалик рўёбга чиқишидан қатъий назар, ҳозирги ўзгаришларнинг амалий натижаси аниқ: мамлакатнинг энг муҳим бошқарув воситалари тобора торроқ сиёсий марказ атрофида жамланмоқда.

Ислом нуқтаи назаридан ҳокимият шахс ёки оиланинг мулки эмас, балки омонатдир. Аллоҳ таоло айтади:

إِنَّ ٱللَّهَ یَأۡمُرُكُمۡ أَن تُؤَدُّواْ ٱلۡأَمَـٰنَـٰتِ إِلَىٰۤ أَهۡلِهَا وَإِذَا حَكَمۡتُم بَیۡنَ ٱلنَّاسِ أَن تَحۡكُمُواْ بِٱلۡعَدۡلِۚ

– “Аллоҳ сизларни омонатларни ўз эгаларига топширишингизга ҳамда одамлар орасида ҳакамлик қилганингизда адолат билан ҳукм қилишингизга буюради”. (Нисо:58)

Ушбу оятда Аллоҳ омонатларни ўз эгаларига топширишни ва одамлар ўртасида адолат билан ҳукм қилишни буюради. Ҳокимиятни оилавий ворисликка айлантириш, давлат бошқарувини муайян шахслар атрофида жамлаш ва уларни жавобгарликдан ҳимоялаш Исломнинг ҳокимият ҳақидаги аҳкомлари асосида баҳоланиши лозим. Зеро, Исломда ҳукмдорнинг ким бўлиши ҳам, қандай ҳукм юритиши ҳам инсон хоҳишига эмас, шаръий далилларга боғлиқ.

Бу ерда яна бир муҳим жиҳат бор. Ислом фиқҳидаги жумҳур уламоларга кўра, аёл киши олий давлат ҳукмдорлиги — имоматул-узмони эгаллаши жоиз эмас. Бунинг далили Расулуллоҳ ﷺнинг қуйидаги сўзларидир:

«لَنْ يُفْلِحَ قَوْمٌ وَلَّوْا أَمْرَهُمُ امْرَأَةً»

“Ишларига аёл кишини бошлиқ қилиб қўйган қавм ҳаргиз нажот топмайди”. (Имом Бухорий, 7099-ҳадис).

Расулуллоҳ ﷺ бу сўзларни Форс аҳли Кисронинг қизини ҳукмдор қилиб тайинлагани ҳақида хабар топганларида айтганлар. Шайх Тақийюддин Набаҳонийнинг «Халифалик давлати конституцияси лойиҳаси»да ушбу ҳадис асосида аёл кишининг халифа, ҳукм юритиш ваколатига эга муовин, волий ёки омил бўлиши жоиз эмаслиги баён қилинган. Мазкур фиқҳий ёндашувда ҳукмдорлик билан оддий маъмурий вазифа фарқланади. Аёл киши таълим, тиббиёт, савдо, бошқарув ва бошқа жоиз фаолиятларда иштирок этиши мумкин, бироқ давлат ҳокимиятини амалга ошириш билан боғлиқ ҳукмдорлик ваколатлари алоҳида шаръий ҳукмга эга.

Шу жиҳатдан Саида Мирзиёевага берилган ваколатларнинг моҳияти ҳам алоҳида аҳамият касб этади. Гап фақат унинг аёл киши экани ёки президентнинг қизи эканида эмас. Президент администрацияси раҳбарига давлат идоралари учун мажбурий фармойишлар чиқариш, кадрлар фаолиятига таъсир қилиш, Хавфсизлик кенгаши аъзоларини мувофиқлаштириш ва стратегик лойиҳалар ижросини назорат қилиш ҳуқуқлари берилган. Шунинг учун мазкур лавозимни шаръий жиҳатдан баҳолашда унинг номи эмас, амалда ҳукм юритиш ваколатига эгалиги ёки оддий маъмурий вазифани бажариши асосий мезон бўлади. Агар бу ваколатлар ҳукмдорлик моҳиятига эга бўлса, юқоридаги шаръий тақиқ масаласи бевосита юзага чиқади.

Бироқ асосий муаммо фақат ҳокимиятнинг аёл ёки эркак қўлида бўлиши билан чекланмайди. Исломда эркак кишининг ҳокимиятга келиши ҳам ўз-ўзидан тўғри бошқарувни англатмайди. Ҳукмдор Аллоҳ нозил қилган аҳкомлар асосида бошқариши ва Уммат олдида жавобгар бўлиши шарт. Исломий бошқарувда ҳокимият шахсий меросга айлантирилмайди. Халифа Умматнинг байъати билан ҳокимиятни қабул қилади ва уни шаръий ҳукмларга мувофиқ амалга оширади. Ҳокимиятнинг қонунийлиги қариндошлик муносабатлари, сиёсий куч ёки ташқи молиявий доираларнинг қўллаб-қувватлаши билан белгиланмайди.

Бинобарин, мусулмонлар учун асосий масала ҳокимият Шавкат Мирзиёевнинг қўлида қоладими ёки Саида Мирзиёевага ўтадими, деган савол билан чекланмайди. Асосий масала — давлатни қайси низом(ҳукм) асосида бошқариш, мамлакат бойликларини кимнинг манфаати йўлида ишлатиш ва ҳокимиятни ким олдида жавобгар қилишдир. Ҳокимият эгаси ўзгариб, ҳукм манбаи ўзгармаса, Умматнинг аҳволи тубдан ўзгармайди. Шунинг учун Исломий ечим ҳокимиятни бир оила аъзосидан бошқасига ўтказиш эмас, балки ҳукмронликни Аллоҳнинг аҳкомларига бўйсундириш ва Умматнинг байъати асосидаги Рошид Халифаликни барпо этишдир.

Салоҳиддин

18.10.2026й