Далил ва ҳужжатнинг фарқи тўғрисидаги саволга жавоб
بسم الله الرحمن الرحيم
Далил ва ҳужжатнинг фарқи тўғрисидаги саволга жавоб
Ижтимоий тармоқларнинг бирида Хайдар исмли мухлисимиздан келган савол.
Савол:
Ассалому алайкум. Шаръий масалаларда, ёки умуман Исломга оид мавзуларда гаплашганимизда сўзингга далил келтир, гапингга ҳужжатинг борми каби холатлар кўп учрайди. Менда туғилган савол қуйидагича, “далил” сўзи билан “ҳужжат” нинг ўртасида фарқ борми? Буни сўраётганимнинг сабаби, баъзи дўстларимиз бу иккала сўзнинг ўртасида фарқ бор, дейишмоқда. Шуни ойдинлаштириб берсангиз? Хайдар
Жавоб:
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
Ва алайкум ассалом.
Баъзи усул илми олимлари бу иккала лафзларни мутлақ бир маънода, ўртасида ҳеч қандай фарқ йўқ, деган сўзни айтганлар. Булардан, Қози Абу Яъло, Абул Маолий Имом ул Ҳарамайн, Абул Валийд Ал Божий ва Ибн Ҳазм Зохирийлар.
Яна бир гуруҳ усулий олимлар эса, бу сўзларни ўртасида шаръий ҳукмларни истинбот қилишда нозик фарқ бор дейишади. Булардан, Абу Бакр Сарахсий ал Ҳанафий, Абул Маҳосин ар Руёний аш Шофеъий, Ибн Муфлиҳ Муҳаммад ал Мақдисий ал Ханбалий, Ас Сижистоний, Ҳажжож ва бошқалар.
Қуйида иккала сўзнинг ўртасида фарқ борлигини айтганларнинг сўзларини қисқача келтирамиз.
“Ҳужжат” сўзи луғатда, ўзаро бахслашилганда у билан зафар топиладиган, ғалаба қозониладиган важҳни, қасд қилинган маълум маънони англатади. Араб тилида “ҳужжат”, “бурҳон” сўзлари ва кўп ўринларида “далил” сўзи ҳам бир бирига яқин маъноларда, яъни синоним сифатида қўлланилади. Лекин Қуръон Каримда Аллоҳ Таъоло “ҳужжат” ва “бурҳон” сўзларини бир бирига яқин маънода ишлатиб, “далил” сўзини бироз бошқа маънода ишлатган.
“Бурҳон” сўзи луғатда, ўзида ҳеч қандай шак қолдирмаган, таъкидланган ростни ифодаловчи, мутлақ қатъий ҳужжатни билдиради. Яъни ҳужжат ва бурҳон сўзлари бир бирига яқин маънода.
Масалан Аллоҳ Таъоло айтади:
قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
“Айтинг (эй Муҳаммад): “Агар рост гапираётган бўлсангиз, ҳужжат келтиринг!”. (Бақара. 111)
أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ
“Ёки Уни қўйиб (бошқа) Худоларни топиб олдиларми?! (Эй Муҳаммад), айтинг: (Эй мушриклар, мана шу ширкларингиз ҳақ эканлигига) ҳужжатларингизни келтиринг!”. (Анбиё. 24)
أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
“Аллоҳ билан бирга яна бирон илоҳ борми?! (Эй Муҳаммад, кофирларга) айтинг: “Агар ростгўй бўлсангизлар ҳужжатларингизни келтиринг!”. (Намл. 64)
قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ
“Айтинг: “(Энг аниқ) Етук ҳужжат фақат Аллоҳнинг ҳужжатидир…”. (Анъом. 149)
“Далил” сўзига келсак, бу сўзни шореъ қасд қилинган йўлни топишга далолат қилувчи аломат, белги, кўрсатувчи маъносида ишлатган.
أَلَمْ تَرَ إِلَىٰ رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا
“Парвардигорингизнинг (қудратини) — сояни қандай ёйиб қўйганини кўрмадингизми?! Агар хоҳласа уни сокин — жилмас қилиб қўйган бўлур эди. Сўнгра қуёшни унга (яъни соянинг борлигига) далил қилдик”. (Фурқон. 45)
Демак юқоридагилардан хулоса қиладиган бўлсак,
Бурҳон, ҳужжат – ўзидан ҳеч қандай шубҳа туғдирмайдиган, бахсда у билан ғалабага эришиладиган, қатъий бир маълум маъно ёки нарса.
Далил – қилинаётган даъвони ростлиги учун фойдаланилган, ёки даъвони ростлигини ифодалаш учун ишлатилган маълум маъно ёки нарса. Яъни шу далил билан қилинаётган даъвони ростлигига борилади, шу далил даъво қилинаётан ростга олиб боради, деб ишонилади.
Ҳужжат фақат қатъийликка, мутлақ аниқликка, ҳеч шубҳасизликка хос тушунча бўлса, далил баъзи ўринларда ушбу учала сўзнинг барчасини ўз ичига олиши мумкин бўлган ом (умумий) тушунчадир. Валлоҳу аълам.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Муслим
19.12.2015й
