Тилнинг вазни давлатнинг салмоғидан келиб чиқади
Тилнинг вазни давлатнинг салмоғидан келиб чиқади
Агар қадимги ва ҳозирги тилларнинг вазн – салмоғига назар ташласак тилнинг, шу тилга эга бўлган давлатга тобеъ эканлигини топамиз. Чунки араб тили Исломдан олдин тор доирада чекланган эди. Сўнг эса у, биринчи давлат мақомига кўтарилган Исломий Давлатга тобеъ бўлиб, оламдаги энг биринчи ўринда турадиган тилга айланди. Яқин даврларда эса, яъни Британия биринчи давлатга айланган пайтда эса инглиз тили биринчи ўринда турадиган тилга айланди. Америка биринчи давлатга айлангандан кейин ҳам бу тил олам тиллари ўртасида биринчи ўриндаги ҳолатида давом этди. Чунки у, Американинг тили ҳам эди. Биз агар ортга қайтиб тарихга мурожат қилсак, инглиз тили ҳам, инглизлар оламни мустамлака қилишга чиқишдан олдин, Британия ороллари доирасида чекланган, тор регионал (иқлимий) тил бўлганлигини топамиз.
Шунинг учун тил мабдаъга тобеъдир дейилмайди. Чунки мабдаънинг шу мабдаъга эга бўлган давлатнинг қувватига таъсири бўлади, лекин мабдаънинг ёлғиз ўзи тил кувватига таъсир қилмайди. Бунга энг яқин мисол шуки, Араб тили Ислом тилидир. Лекин шу билан бирга у агар Қуръоннинг фазли бўлмаганда эди заифлашиб, ўчиб йўқ бўлиб кетишга яқин келиб қолар эди. Демак мабдаъни бирон давлат қабул қилмас экан ва уни татбиқ қилишни ўрнига қўймас экан у ҳолда унинг тилга бўлган таъсири заиф бўлиб колаверади. Энди агар мабдаъ татбиқ қилинса у ҳолда у билвосита тилга таъсир ўтказади. Буни шу нарса ҳам таъкидлаб тасдиқлайдики, капитализм мабдаъси Инглиз тилини ва Француз тилин қабул қилган эди. Шу бугунги кунимизгача бу мабдаъ ана шу икки тилга эга бўлиб келди. Лекин Инглиз тили Француз тилидан кучлироқдир. Бунга сабаб эса инглиз тили билан бирга капитализм мабдаъсига эга бўлган Британия ва Американинг қувватли эканлигидир. Тилнинг қуввати дейишдан ирода қилинган нарса шу тил аҳлининг ёки шу тилда сўзлашадиган давлатнинг бу тилни бошқа давлатлар ва халқларга мажбурий юклашга нечоғли қудратли эканлигини билишдир. Бу қудрат эса шу тилни илм – фан ва сақофат тили, ўзаро суҳбат тили ва шартномалар тили деган эътиборда бошқаларга юклашда кўзга ташланади. Мана шу нарса тилнинг қувватли эканлигининг маъносидир. Шунинг учун бу тилда сўзлашувчилар сони унинг қувватли ёки заиф бўлишига ҳеч бир алоқаси йўқдир. Масалан Хитой тилида сўзлашувчи Хитой аҳолиси сон жиҳатидан Инглиз тилида сўзлашувчи Инглиз аҳолисидан бир неча баробар юқори туради. Лекин шунга қарамай Инглиз тили Хитой тилидан кучлироқдир.
Тилнинг халқаро жиҳатдан қувватли бўлиши шу тилда мавжуд бўлган ва уни таъсир ўтказишга, кенгайишига ва кенг тарқалишига яроқли қилиб қўядиган хусусиятлардан бошқа нарсадир. Чунки улар тилдаги ички қувват элемент (унсур)ларидир. Араб тилига эса бу соҳада бирон бир тил тенглаша олмайди. Лекин бу хусусиятлар то бу тилни бирон кучли давлат қабул қилиб эга бўлмагунча тилнинг халқаро жиҳатда қувватли бўлишига таъсир ўтказа олмай қолаверади. Тилни бирон кучли давлат қабул қилган пайтдагина, шу тилда мавжуд бўлган хусусиятлар ва қудратлар портлаб юзага чиқади натижада бу тил ўзини қабул қилган давлатининг қувватига паралелp (ҳамоҳанг) равишда кучайиб боради. Араб тили ўзини бошқа барча тиллардан ажратиб қўядиган мана шундай хусусиятларга эга эканлиги маълум. Лекин шунга қарамай у илм-фан ва сақофат тили ҳам, барча одамларнинг ўзаро сўзлашуви тили ҳам шартномалар тили ҳам эмас деган маънода халқаро жиҳатдан заиф тилдир. Гарчи у бу соҳаларнинг баъзиларида мавжуд бўлса ҳам, лекин араб давлатларининг заифлигига мос келадиган тор, арзимас доирадагина мавжуддир. Ҳатто мана шу араб давлатлари бошқа давлатлар билан шартномалар тузадиган бўлсалар у ҳолда мурожаат қилинадиган ишончли ёзув матни арабча эмас, инглизча бўлади. Мен баъзи содда одамларнинг бу масалада сўз юритганларини ва араб тилини юксалтириш ва муҳофаза қилиш учун ўта гўл содда ечимларни ўртага ташлаганликларини эшитган эдим. Бу ечимлар жумласига араб тилини мураббиянинг эмас, балки оналарнинг масъулиятидан қилиб қўйиш ёки араб тилини оммавий ахборот воситаларининг ёки тил ўқитиладиган институт ва университетларнинг масъулиятидан қилиб қўйиш кабилар кирган эди. Мен шу ғояни рўёбга чиқариш учун ўз фикри билан малҳам бўладиган фойдали ечимга ва – самара берадиган йўлга кўтарилган кишининг сўзини эшитмадим. Зеро бу ғояга етишнинг ягона йўли Пайғамбарлик минҳожи асосидаги тўғри йўлни тутувчи Халифалик Давлатини барпо қилишдир. Бу давлат бутун башариятга етакчилик қилиш ролини ўз зиммасига олади ва оламдаги биринчи давлат мақомини эгаллайди. Ана ўшандагина араб тили оламдаги биринчи ўринда турадиган тилга айланади. Бу ўринда шунга ишора қилиб ўтишимиз лозим бўлади-ки, Исломнинг араб тилига бўлган алоқаси тенги йўқ, ягона алоқадир. Бу алоқага бошқа мабдаълар ва луғатлар ўртасида мавжуд бўлган ҳеч қайси алоқа ўхшамайди. Чунки капитализм мабдаъси бир неча тилларга эгадир. Тафовут эса тилнинг хусусиятларида эмас, давлатларнинг қувватида эди. Аммо Исломга эса фақат араб тили билангина эга бўлиш мумкин. Акс ҳолда чўлоқ, кўзи кўр нарсани кўтариб юриш ва жангга қурол-аслахасиз ташланиш бўлиб қолади. Мана шундан баъзи кишиларга тилнинг қуввати устидан ҳукм чиқариш, яъни тилнинг қуввати мабдаънинг қувватига боғлиқми ёки давлатнинг қувватига боғлиқми?- деган саволга жавоб топиб ҳукм чиқариш чалкаш – ноаниқ бўлиб қолиши мумкин. Тўғри жавоб эса шуки, бевосита таъсир ўтказиш қудратига давлат эга бўлади, аммо мабдаънинг таъсири эса билвосита бўлади.
