«Аҳли-Сунна вал-Жамоа” истилоҳи
بسم الله الرحمن الرحيم
«Аҳли-Сунна вал-Жамоа” истилоҳи
Ўн биринчи қисм
Исломнинг дастлабки даврларида гуруҳларнинг пайдо бўлиши
“Аҳли –Сунна вал-Жамоа” гуруҳининг пайдо бўлиши аломати эди.
Сабаийлар:
Саҳобалар (Аллоҳ улардан рози бўлсин) даврига қайтар эканмиз, уларнинг бор кучлари билан мусулмонлар жамоаси бутунлигини сақлашга ҳаракат қилганини кўрамиз. Бу ҳаракатлари туфайли улар бир бирига душманлик муносабати билан турган гуруҳларга, мактаблар ва таълимотларга бўлинмасдан, бутун бир вужуд каби бирлашлашган эдилар.
Пайғамбаримиз с.а.в.нинг ўлимларидан кейин Абу Бакр р.а.га байъат берилгандан сўнг, мусулмонлар янги ерларни ишғол қилиш ва муртадларга қарши кураш билан машғул бўлдилар. Биринчи Халифанинг адолатли бошқаруви бу қадар гўзал намуна бўлдики, бу нарса унинг халифа бўлишдек салоҳиятини, ҳуқуқини, обрўсини тўкишга асос бермади. Умар ул-Форуқ р.а. ҳам шундай намуна бўла олди. Бу икки адолатли Халифа бошқарган давр мобайнида давлат катта кучга айланиб, халқаро миқёсда ўз ўрнига эга бўлди. Бу даврда мусулмонлар форслар ва византияликларни мағлуб қилиб, уларнинг Шарқдаги императорлик қудратидан маҳрум қилдилар ва Ислом давлатини мустаҳкам асосга ўрнатишга муваффақ бўлдилар. Узоқ муддатли фатҳлардан сўнг мусулмонлар ҳаётида барқарорлик даври бошланди. Усмон ибн Аффон р.а. халифалик лавозимига сайланганида Ислом давлати катта ҳудудларни эгаллаб гуллаб-яшнаётган эди. Халифа Усмон ибн Аффонга яқин бўлган маъмурий бирликлар бошлиқлари ва котиблари Умавийлар оиласи, Мирвон ибн Ҳакам ва Муовия ибн Абу Суфёнлар эди. Айнан шу пайтда мусулмонлар орасида маълум сиёсий режалар ва мақсадлар билан яширин ҳаракатлар пайдо бўлди. Бу ҳаракатлар ўз тарафдорларини Халифага қарши айрим айбловлар атрофида тўплашди. Булар орасида ташқаридан ўзларини мусулмон деб Исломга содиқликларини намойиш қилиб, аслида бошқа дин вакиллари бўлган шахслар пайдо бўлди. Бундай шахслардан бири яҳудий Абдуллоҳ ибн Саба, бири эса христиан Сусан эди. Абдуллоҳ ибн Саба ҳақида гап кетар экан, шуни айтиш мумкин-ки, у ўзининг бузғунчилик фаолиятини Ҳижоз ва Басрада бошлади ва мусулмонларни Исломдан қайтаришга ҳаракат қилди. Лекин унинг бу ҳаракатлари муваффақиятсизликка учради. Кейин эса Мисрга кетди, у ерда ўзининг хиёнаткор режалари учун қулай жой топди. Сўнгра “ар-Рожа” – Муҳаммад с.а.в.нинг дунёга қайтиши ҳақидаги фикрни сингдира бошлади. У шундай деди: “Қандай қилиб сизлар Исонинг қайтишига ишонасизлар, Муҳаммаднинг қайтишига ишонмайсизлар?” Чунки Аллоҳ айтади:
إِنَّ ٱلَّذِي فَرَضَ عَلَيۡكَ ٱلۡقُرۡءَانَ لَرَآدُّكَ إِلَىٰ مَعَادٖۚ
“Сенга Қуръонни фарз қилган Зот, албатта, сени қайтар жойга қайтаргувчидир”. (28:85)
Ундан сўнг мусулмонлар қудратининг қоқ маркази бўлмиш Халифага қарата зарба бериб, Ислом Умматининг сафларини парчаламоқчи бўлди. Ҳатто “ал- Васийя” – Пайғамбар с.а.в.нинг васияти деган ғояни ўйлаб топди ва шундай деди: “Ҳар бир Пайғамбарнинг васийя – яъни руҳоний вориси бўлган, ва Муҳаммад ўзининг руҳоний вориси қилиб Алини васият қилди”. Шу тариқа у одамлар орасида “Усмон Алининг ҳуқуқини тортиб олиб унга нисбатан ноҳақлик қилди” деган тарғиботни бошлади. У ўз тарғиботчиларини ҳар тарафга юборди, ва ҳар-ҳил шаҳарларда бузғунчилик уруғини сочаётганлар билан алоқада бўлиб турди. Абдуллоҳ ибн Саба уларга шундай деб ёзди: “Усмонга қарши қўзғалинглар ва инсонларнинг қалбларини ўз томонингизга буриш учун амирларни амру-маъруф, наҳий-мункарни қиляпман деб уларга айбловлар ёпиштиринг. Сизга ишонганларга ғоянгизни тушунтириб, уларни ўз сафингизга қўшинг”. Шу тариқа уларнинг бузғунчилик фаолияти Аллоҳ Таоло уларни кўтармагунча давом этди.
Хаворижлар:
Учинчи адолатли Халифа – Усмон р.а. ўлдирилгандан сўнг, Али р.а, Аллоҳ унинг даражасини юксалтирсин, халифалик учун байъат олди. Сўнгра Сиффин жанги ва унинг ортидан Аллоҳнинг Китоби билан ҳукм чиқаришни таклиф қилган музокаралар бўлиб ўтди. Бу музокаралар натижасидан Ҳазрати Али р.а. қўшини орасида ихтилоф чиқди. Бир гуруҳ мусулмонлар қўшиндан ажралиб чиқиб ўзларини “ҳаворижлар” деб атадилар. Ҳаворижларнинг кўпчилиги Тамим қабиласидан эдилар. Улар “қайси тараф ҳақ” масаласидаги музокарага шубҳа билан қарадилар. Бу борада улар ўзларини ҳақиқат тарафида деб билар эдилар. Улар ўртасида “Ҳукм фақат Аллоҳники” деган ғоя кенг тарқалди ва бу ғояни сиёсий баҳсларда ўзларига асос қилиб олдилар. Улар Али р.а.дан хато қилганини тан олишга мажбур қилишади, ҳатто унинг Муовия р.а. билан музокара олиб боришга рози бўлишлиги билан кофир бўлганлигини айтиб, Муовия р.а билан бўлган келишувдан воз кечишлигини талаб қилдилар. Аммо Али р.а. ўртада келишилган битимни бузишдан бош тортади, чунки бу нарса унга нисбатан ишончсизликни пайдо қилиши, бунинг натижасида эса энг содиқ олийжаноб сафдошларини ундан узоқлашишларига олиб келиши мумкин эди. Ҳазрати Али р.а. уларнинг “куфр келтирдинг” дейишларига ҳам рози бўлмади. Чунки у иймон келтириб Исломга кирганларнинг пешқадамларидан эди, ўша дақиқадан бошлаб Аллоҳга ширк келтирмади, яъни мушрикликка қайтмади. Али р.а. масжид минбарида туриб “Ҳокимият Аллоҳникидир” деб хутба қилаётганларида унинг нутқини кесдилар, уни ширкда айбладилар.
Али р.а. нинг улар тутган йўлни тутмаганлигидан ихлослари қайтган ҳаворижлар сафдошларидан бирининг уйида тўпландилар, улардан бири шундай деб нутқ сўзлади: “ Аллоҳга қасамки, Бутун Оламлар Роббисига ишонган, Қуръон ҳукми учун қаттиқ турадиган умматга бу ўткинчи дунёнинг қийинчиликлари олдида тўхтаб қолиши, амри-маъруф, наҳий-мункар ва ҳақиқатни ҳаммага билдиришни тарк этиши ярашмайди. Аллоҳ Субҳанаҳу Таоло кимга бу дунёда қийинчиликлар билан синов берар экан, унинг мукофоти Қиёматда Аллоҳнинг розилигию жаннат боғларидаги абадий ҳаётдир. Инсонларни залолатга бошлаётган бу бидъатга қўшилмаслик белгиси сифатида биз ва бизнинг биродарларимиз билан бирга бу адолатсиз қишлоқдан Хузистон шимолидаги тоғли ҳудудга ёки тоғ этагидаги кичик жойларга чиқинг”.
Шундан сўнг улар Куфа яқинидаги Ҳарурога кўчиб ўтадилар, шундан улар “ҳарурийлар” ва “ал-муҳаккима ал-увла” деб номлана бошладилар – уларнинг бундай ном олишларига “Ҳукм фақат Аллоҳникидир” деган фикрни илгари суришлари эди. Бу гарчи ҳақ сўз бўлса-да, бу билан ботил мақсад кўзланган эди. Улар ўзларининг амири қилиб Абдуллоҳ ибн Ваҳб Росийни сайлаб олишади. Ўша даврдаги мусулмонлар уларни “хаворижлар”(“хуруж” сўзидан олинган бўлиб “қарши чиқиш” демакдир) деб атадилар, чунки улар ҳаққоний халифа Али р.а. итоатидан бўйин товлаб ажралиб чиққан эдилар. Али р.а. улар билан охирига қадар курашди. Улар ўртасида бир қанча аёвсиз жанглар бўлиб ўтди. Бу жанглардан бири машҳур Наҳравон жанги бўлиб, Али р.а. уларга қақшатқич зарба берди. Али р.а.нинг уларни кўпчилигини қириб ташлашига қарамай, бу ҳодисага, уларнинг бу ғоясига батамом нуқта қўя олмади. Ҳаворижлар Умавий Халифалигининг вужудида оғриқли бир парча бўлиб қолавердилар. Улар ҳатто Умавийлар даврида ҳокимиятни қўлга олишларига ҳам оз қолади. Қўмондон Мухаллаб ибн Абу Суфра узоқ йиллар давомида уларга қарши шиддатли жанглар олиб борди. Фақат Аббосийлар даврига келиб улар заифлашдилар ва Халифаликнинг сиёсий майдонидан чекиндилар.
Аллоҳнинг итоатли қули – Абу Молик.
