“Аҳли — Сунна вал- Жамоа истилоҳи”
بسم الله الرحمن الرحيم
“Аҳли — Сунна вал- Жамоа истилоҳи”
Тўққизинчи қисм
Ҳадисшунос олимларнинг олиб борган фаолиятлари алоҳида хусусият касб этарди, шу хусусият сабабли уларни “Аҳли- сунна вал жамоа” деб аташарди. Бу уларга алоҳида бир жамоа сифатида берилган таъриф эмас эди, билъакс фаолиятларининг хусусияти туфайли уларни шундай деб аташган эди.
“Аҳли-сунна вал-жамоа” истилоҳи ҳижрий учинчи асрдан бошлаб жамиятга кириб кела бошлади. Тарихий қўлёзмалар ичида Халифа ал-Маъмуннинг (219 йилда вафот этган) Бағдоддаги волийси Исҳоқ ибн Иброҳимга йўллаган мактубини учратиш мумкин: “Улар ҳақиқатни рад этиш учунгина баҳсга киришдилар. Кейин эса ўзларининг таълимотига чақира бошладилар. Ўзларини Суннат аҳли дея, Қуръон оятларини ўзларича талқин қила бошладилар. Ваҳоланки, бу нарса ўзларининг таълимотига зид эди. Аниқроғи, уларнинг сўзларини инкор қилдилар, бузиб кўрсатдилар. Бу разилликларига қарамай, ўзларини “Аҳл-ул-Ҳақ ва ад-Дин ва ал-Жамоа” сифатида намоён қилдилар (ҳақ дин ва бирлик тарафдорлари) ва улар билан рози бўлмаганларни “Аҳл-ул-Ботил” вa “Ал-куфр вал-Фирқа”(афсона, куфр ва бўлиниш тарафдорлари) деб атадилар. Бундай ҳийлалар билан жоҳилларни алдашга муваффақ бўлдилар”. Бу сўзлари билан халифа ал-Маъмун ўз фикрига эга бўлмаган оддий ва содда фуқароларнинг аксариятини ва уларнинг қозиларини назарда тутади.
Замонамизнинг исломий адиби Ризвон ас-Сайид ҳижратнинг иккинчи асрлари охирида ёзилган мўътазилалар қўлёзмаларида “Аҳли-Сунна вал-Жамоа” деган иборани учратганини ёзади. Шуни эътиборга олиб ишонч билан айтиш мумкин-ки, “Аҳли-Сунна вал-Жамоа” ибораси айнан шу даврда вужудга келди ва Аҳмад, ибн Роҳвий, ибн Муъин, ибн ал-Маданий каби ҳадисшунос олимлар ва уларнинг шогирдларига нисбатан қўлланилган бўлиши мумкин. Бу вақт даври мўътизилаларнинг қандай қилиб халифа ал-Маъмуннинг ички доирасига кириб борганига ва одамларнинг Қуръонни яратилиш моҳияти юзасидан сўроқларга тутилганини гувоҳи бўлди. Шунда ҳадисшунос олимлар исломий ақидани ҳимоя қилиш имкониятига эга бўлганликлари учун, исломий ақидани ҳимоя қилиш вазифасини ўз зиммаларига олдилар. Ҳадисшунос олимларни Расулуллоҳ с.а.в.нинг йўли ва Суннатига эргашганликлари сабабли уларни “Аҳли-Сунна вал-Жамоа” деб атадилар. Улар ўзларини бошқа ислом олимлари ва оддий мусулмонлардан ажратиб муаййян гуруҳ сифатида тутмадилар. Буни алоҳида таъкидлаш лозим, чунки бу ҳолат жуда муҳим аҳамиятга эга.
Шундан кейин Ашъарий диний таълимотининг издошлари ўзларини “Аҳли-Сунна” деб аташди. Маълум-ки, ушбу таълимотнинг асосчиси имом Абу ал-Ҳасан ал-Ашъарий (унга Оллоҳнинг раҳмати бўлсин) ҳижратнинг 324 йилида вафот этган.
Шунга қарамай, ҳадисшуносларнинг ўзларини “Аҳли-Сунна” деб аташлари, ашъарийлар ўзларини ашъарийлар деб аташлари ўртасида фарқ бор. Ҳадисшуносларнинг ўзларини “Аҳли-Сунна” деб аташлари уларнинг олиб борган фаолиятлари билан боғлиқ. Чунки улар Пайғамбар с.а.в.нинг Суннатларини ёзиш, тадқиқ ва таҳлил қилиш билан шуғулланишди. Пайғамбаримиз Муҳаммад с.а.в. ҳадисларига эргашиб, мусулмонларни барча соҳаларда Суннатга қайтаришга ҳаракат қилишди. Шу нуқтаи назардан, улар бир маълум “гуруҳ” ёки “мактаб” сифатида эмас, балки ўзларининг ёндашиши ва фаолиятлари туфайли бу номни олишга муваффақ бўлишди. Ашъарий диний таълимоти издошларига келсак, улар бошқа диний таълимот мактаблари ва гуруҳларидан фарқли бўлиш учун ўзларини “Аҳли-сунна вал-Жамоа” деб атаб гуруҳ сифатида ажралиб чиқдилар.
Таниқли ислом олими Иброҳим ибн Яҳё шундай деди: "Meн шайх аз-Заъфаронийнинг шундай деганларини эшитдим: “Дунёда бу ишни ёзувчиларидан кўра олийжаноб инсонлар йўқ. Улар Расулуллоҳ с.а.в.нинг ҳадисларини йўқолиб кетишликдан сақлаб қолиш мақсадида уларни тадқиқ қилиб ёзиб қолдирадилар”.
Яна Иброҳим ибн Яҳё шундай деди: “Мен ҳадис олимларидан кўра олийжаноб инсонларни кўрмадим. Улар қўлларида сиёҳ ва қаламни олиб юриб “Пайғамбар с.а.в. қандай қилган эди?”, “ У қандай намоз ўқир эди?” деган саволларга жавоб излаб топиб, жавобини қайд қилиб қўяр эдилар. Ва Аллоҳ сақласин, сизлар динга янгилик киритувчиларнинг фикрларига мойил бўлиб қолманг. Зеро, ким динга ёт бўлган нарсани киритар экан, охиратда зиён кўргувчилардан бўлиб қолади”.
Таниқли олим имом Шоъфеий, Оллоҳ ундан рози бўлсин, ҳадис олимлари ҳақида шундай дейди: “Ҳадис олимларидан бирини учратсанг, гўё Пайғамбар с.а.в.нинг саҳобаларини учратгандек бўласан. Оллоҳ уларни яхшилик билан мукофотласин. Улар ақида асосининг қўриқчилари, шунинг учун биз уларни ҳурмат қилишимиз керак”.
Юқорида келтирилганлардан келиб чиқиб, ишонч билан айтишимиз мумкин-ки, ҳадис олимларини, аниқроғи ҳадисшуносларни “Аҳли-Сунна” номи билан аташган.
Оллоҳнинг итоаткор қули – Абу Молик.
