Америка, Россия ва Хитой: йўллар кесишмасидаги геосиёсий кураш
Америка, Россия ва Хитой: йўллар кесишмасидаги геосиёсий кураш
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
АҚШнинг Россияни Украина урушига тортишдан асосий мақсадларидан бири – Россиянинг Европага таъсирини чеклаш ва уни иқтисодий жиҳатдан изоляция қилиш эди. Шу мақсадда Вашингтон Россия ва Европа ўртасидаги узоқ йиллик энергетик ҳамкорликни йўққа чиқаришга ҳаракат қилди. Европа Россия газига деярли мутлақо қарам эди ва бу қарамликни йўқотиш учун АҚШ альтернатив йўлларни қидиришга киришди. Бироқ Россия газига муқобил манбани топиш геосиёсий жиҳатдан катта жараён хисобланади. Шу шароитда АҚШ назарини Жанубий Кавказ ва Марказий Осиё йўлакларига қаратди.
Reuters хабарига кўра, АҚШ Арманистон ва Озарбайжон ўртасидаги тинчлик келишуви орқали Жанубий Кавказда стратегик коридор устидан назоратга эга бўлади. Бу йўл “Халқаро тинчлик ва фаровонлик йўлидаги Трамп маршрути” (Trump Route for International Peace and Prosperity — TRIPP) номи билан тарихга кириши кутилмоқда.
8 август куни Оқ уйда ўтган маросимда Дональд Трамп, Арманистон бош вазири Никол Пашинян ва Озарбайжон президенти Илҳом Алиев мазкур келишувни расмийлаштирди. Унга кўра, Арманистон АҚШга бу транзит маршрутини ривожлантириш бўйича эксклюзив ҳуқуқларни тақдим этади ва у Озарбайжоннинг асосий қисми билан Нахичеван эксклавини боғлайди. Коридор 100 йиллик ижара асосида АҚШ назоратига ўтади ва у ерда америкаликлар ҳарбий база қуриш ниятида. Демак, Россияни четлаб ўтувчи Европага йўл – Ўрта коридор Вашингтоннинг қўлига ўтди.
Бу ҳолат нафақат Россия учун, балки Хитой учун ҳам жиддий геосиёсий чекловдир. Чунки “Бир белбоғ, бир йўл” ташаббусининг муҳим қисмларидан бири – Марказий Осиё ва Кавказ орқали Европага чиқадиган йўлак энди АҚШ назоратида бўлади.
22 август куни Туркманистоннинг “Аваза” миллий туризм зонасида Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев, Туркман халқ етакчиси Гурбангули Бердимуҳамедов ва Озарбайжон президенти Илҳом Алиевнинг уч томонлама учрашуви бўлиб ўтди. Учрашувда транспорт, логистика, энергия ва савдо соҳаларида ҳамкорлик масалалари муҳокама қилинди. Мирзиёев Европа бозорларига чиқишда самарали транспорт йўлакларини ривожлантириш, тарифларни пасайтириш ва “яшил энергия”ни экспорт қилиш ғоясини илгари сурди. Уч давлатнинг улкан транзит салоҳиятини тўлиқ ишга солиш муҳимлиги қайд этилди. Энг аҳамиятли жиҳат шундаки, давлат етакчилари мавжуд ва истиқболли йўлакларни туташтириш орқали Хитойни Марказий Осиё орқали Жанубий Осиё, Яқин Шарқ ва Европа билан боғлайдиган трансқитъавий коридор яратиш ниятини билдиришди. Янги юк оқимлари, энг аввало, Озарбайжон, Туркманистон ва Ўзбекистон инфратузилмасидан самарали фойдаланишни таъминлаши қайд этилди.
Ўрта маршрутни, шу жумладан, Зангезур йўлагини ривожлантириш борасидаги режалар ҳам қўллаб-қувватланди. Бу эса, АҚШ ташаббуси – TRIPP билан кесишади.
Ҳозирги вазиятда қуйидаги стратегик манзара шаклланмоқда:
– АҚШ – Россияни заифлаштириш ва Европага янги йўл очиш учун Жанубий Кавказни назоратга олаётгани;
Фредерик Кемпе (Atlantic Council президенти, АҚШ): “АҚШ учун Кавказдаги TRIPP лойиҳаси нафақат Россияни изоляция қилиш, балки Хитойнинг транспорт ташаббусларини чеклаш имконини ҳам беради. Бу Европа учун янги энергия хавфсизлиги кафолатидир”.
– Россия – Украина уруши ва санкциялар орқали тобора қийин аҳволга тушаётган бўлса-да, Кавказ ва Марказий Осиёда ўз таъсирини сақлаб қолишга ҳаракат қилаётгани;
Сергей Караганов (Россиялик сиёсатшунос): “АҚШнинг Кавказда ҳарбий ва иқтисодий база ўрнатиши Москва учун катта таҳдид. Бу нафақат Россия транзитини йўқотиш, балки геосиёсий таъсирини йўқотишни ҳам англатади”.
– Хитой – “Бир белбоғ, бир йўл” ташаббуси доирасида Марказий Осиё ва Кавказ йўлакларини очиқ ва барқарор сақлашдан манфаатдорлиги;
Чжан Вэй (Пекин университети тадқиқотчиси, Хитой): “Хитой учун Марказий Осиё ва Кавказ – Европа билан боғловчи асосий йўллар. АҚШнинг TRIPP ташаббуси Пекиннинг “Бир белбоғ, бир йўл” лойиҳасига рақобат сифатида қабул қилинади”.
– Минтақа давлатлари – Ўзбекистон, Туркманистон, Озарбайжон – “яшил энергия”ни экспорт қилиш орқали геоиқтисодий марказга айланиш ниятида.
Мария Жак (Европа парламенти аъзоси): “Европа учун муҳим вазифа – энергия манбаларини диверсификация қилиш. Марказий Осиё орқали йўлаклар, жумладан, Ўзбекистон ва Туркманистон таклифлари, Европа иқтисодиёти учун стратегик аҳамиятга эга”.
Жанубий Кавказ ва Марказий Осиёда йўллар кесишмаси янги геосиёсий беллашув майдонига айланди. АҚШнинг TRIPP ташаббуси нафақат Россия, балки Хитой манфаатларига ҳам таҳдид солади. Шу билан бирга, Туркия бошчилигидаги Озарбайжон ва Ўзбекистон орқали кўп томонлама форматлар – Европа ва Осиё ўртасидаги барқарор ва иқтисодий жиҳатдан манфаатли йўлакни ривожлантиришга қаратилган. Шу боис, Марказий Осиё ҳукуматлари, хусусан, ўзбек режими нафақат транзит мамлакат, балки глобал геоиқтисодий жараёнларнинг асосий ўйинчисига айланмоқда.
Мустамлакачи кофир давлатлар ва уларнинг малай режимлари Умматнинг бойлик-ресурсларини талон-тарож қилишда мусобақалашмоқда. Бу ҳолат то Ислом адолатини ер юзида қарор топтирадиган Рошид Халифалик давлати Аллоҳнинг изни ила барпо бўлгунича давом этади, сўнг барҳам топади. Росулуллоҳ ﷺ дедилар:
«ثُمَّ تَكُونُ مُلْكًا جَبْرِيًّا، فَيَكُونُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَكُونَ، ثُمَّ يَرْفَعُهَا اللَّهُ، ثُمَّ تَكُونُ خِلَافَةً عَلَى مِنْهَاجِ النُّبُوَّةِ»
“Кейин зўравон подшоҳлик бўлади. Бас у Аллоҳ хоҳлаган муддат бўлади, кейин у ҳам ўтади. Сўнгра яна пайғамбарлик минҳожидаги Халифалик бўлади”.
Иззатуллоҳ
26.08.2025й
