بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

Ғаризалар ва узвий эҳтиёжлар

Уларнинг ўхшашликлари, бир биридан фарқлари ва улар ўртасидаги боғлиқлик

    Ғаризалар ва  узвий эҳтиёжлар инсон фитратидаги хусусиятлар бўлгани учун бир бирига ўхшашдир. Худди оқиш сувнинг хусусияти ёки ёниш оловнинг хусусияти бўлгани каби ва бу хусусиятларни улардан Оламларни яратувчиси бўлган  Роббисидан бошқа ҳеч ким  ололмайди.

 Ғаризалар ва узвий эҳтиёжлари ўртасида иккита фарқ бор:

1. Узвий эҳтиёжларни қондириш зарур, агар қондирилмаса, инсон ўлади. Масалан, инсон овқат емаса, ухламаса ва нафас олмаса уни ўлим кутади. Ғаризаларни қондириш шарт эмас. Ғаризаларни қондирмаслик эса ўлимга олиб келмайди, балки безовталикка,  хавотир ва  қийналишликка олиб келади. Агар инсон сиғинишлик-тадайюн, яшаш учун кураш-бақо ёки насл қолдириш-нав ғаризасини қондирмаса, у ўлмайди, балки сиқилиши, безовталаниши ва изтироб чекиши мумкин. Мисол учун, бу ҳис-туйғулар оилада бирининг ёки уларнинг ҳар иккисининг бепуштлиги сабаб фарзанд бўлиши мумкин бўлмаган  эр-хотинда  аниқ ва юқори даражада кўринади.
2. Узвий эҳтиёжни  қўзғатувчи омил инсон ичида  бўлади. Одам очлик ёки ташналик туфайли овқат ёки сувга бўлган эҳтиёжни сезади, ёки  қаттиқ чарчаганда дам олиш, уйқуга бўлган эҳтиёжни сезади ва унинг танаси ухламагунча ёки дам  олмагунча  тетик бўла олмайди. Шундай қилиб, инсон қондириш объектини кўрмаса ёки ҳис қилмаса ҳам, узвий эҳтиёждаги етишмовчиликни ичдан ҳис қилади.

         Хўш, инсоннинг нарсаларга ёки ҳолатларга муҳтожлигини ҳис қилиши қай тарзда бўлади? Бу бутун танада тарқалган ҳужайраларни  қўзғатиш орқали амалга оширилади, нервлар ёрдамида бу ҳис-туйғуларни миянинг керакли қисмларига етказади. Бу ҳис-туйғуларни олдиндан берилган маълумотлар билан таққослаш мавжуд бўлса, инсонни қондиришга олиб  борадиган ҳаракатларга  ундайди.

     Бироқ,  ғаризаларни қўзғатувчи омил инсон танасидан ташқарида. Масалан, катта миқдордаги пул кишида бақо ғаризасининг кўриниши бўлган мулкка муҳаббатни қўзғатади. Ўликлар инсонда ўзининг чекланган эканлиги ҳақидаги фикрни уйғотади, бу эса тадайюн ғаризасидан келиб чиқади.   Чиройли аёл инсонда жинсий мойилликни уйғотади, бу эса инсон наслини давом этиши –  нав ғаризасининг бир кўринишидир. Худди шу тарзда,  ғаризалар фикрлаш таъсири остида ҳам  қўзғалиши мумкин. Объектни онгда тасаввур қилиш ғаризани қўзғайди, чунки инсон уларни илгари ҳис қилган.

     Узвий  эҳтиёжлар билан   бақо ғаризаси ўртасида боғлиқлик мавжуд, чунки  узвий  эҳтиёжларни қондирувчи нарсалар унга яшашни давом эттириш имкониятини беради. Масалан, овқатланиш, ичиш, нафас олиш, ухлаш, терлаш ва бошқалар. Буларнинг барчаси инсонни сақлайди, булар табиий ишларни бажаришни давом эттириш ва инсон ҳаётини сақлаб қолиш учун зарур бўлган эҳтиёжлардир. Озиқ-овқат сотиб олиш истаги ёки уни истеъмол қилиш истаги  нав ғаризасининг намоён бўлишидир, чунки бу истак инсонда мавжуд бўлиши мумкин, ҳатто унинг танаси овқатга муҳтож бўлмаса ҳам. Бу таомнинг таъми ва у узвий эҳтиёжни қондириши ҳақидаги собиқ маълумотнинг мавжудлиги билан боғлиқ. Шунинг учун қўзғатиш узвий эҳтиёж  талабисиз, ташқаридан келиб чиққан бўлса, бу  ғаризанинг  намоён бўлишидир. Агар  қўзғатиш ичидан келиб чиққан бўлса, у  узвий эҳтиёждир. Шунинг учун ҳам ҳаракатнинг ўзи (овқатланиш) очликдан келиб чиққан бўлса, узвий эҳтиёжни қондириш учун, агар у фақат шу овқатни яхши кўришидан келиб чиққан бўлса,   бақо ғаризаси учун ҳам бўлиши мумкин.

     Одамларда ҳам, ҳайвонларда ҳам узвий эҳтиёж мавжуд, аммо қондириш шакли ва ишлатиладиган нарсаларда баъзи фарқлар мавжуд. Масалан, инсонларни қондирадиган озиқ-овқат кўплаб ҳайвонларнинг эҳтиёжларини қондирмайди. Ёки балиқ ёки қушлар каби айрим ҳайвонлар яшайдиган ҳаёт доираси ва ҳолати инсонлар яшайдиган  доира ва ҳолатдан фарқ қилади. Бу уларнинг организмларидаги фарқ билан боғлиқ.

     Ҳайвонларда мавжуд бўлган ғаризалар инсонларникига  ўхшаш бўлади. Масалан, насл қолдириш-нав ғаризасининг кўриниши  жинсий мойиллик ҳисобланади. Ёки хавфдан қўрқиш бақо ғаризасининг кўриниши. Бироқ, бақо ва нав ғаризасининг айрим кўринишлари ҳайвонларда йўқ, масалан, билимга бўлган муҳаббат, ҳалок бўлаётганларни қутқариш истаги ёки инсонлардаги мол-мулкни севиш кабилар билан ҳайвонларникидан фарқ қилади.

      Тадайюн ғаризасига келсак, унинг кўринишларида инсон ягона, ҳайвонда бу  ғаризанинг кўриниши йўқ. Инсон ҳайвоннинг  тадайюн ғаризасини қандай қондиришини ҳис қилмайди, бироқ инсон қатъий нақлий далиллар ҳисобланган муқаддас Қуръон орқали ҳайвонда унинг мавжудлигини билади. Қуръон бизга осмонлар ва ердаги барча жонзот ва ҳар бир нарса Аллоҳга ибодат  қилиши ва ҳамд айтишини маълум қилди.  Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло шундай марҳамат қилади:  

‏ تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَن فِيهِنَّ ۚ وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَٰكِن لَّا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ

“Етти осмон, ер ва улардаги бор жонзот (Аллоҳни) поклар. Мавжуд бўлган барча нарса ҳамду сано айтиш билан У Зотни поклар. Лекин сизлар (эй инсонлар), уларнинг тасбеҳ айтишларини — поклашларини англамассизлар. Дарҳақиқат, У Ҳалийм ва Мағфиратли бўлган Зотдир”.    (Исро: 44)

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ ۖ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ ‎

“(Эй Муҳаммад), Аллоҳга осмонлар ва ердаги бор жонзот ҳам, (самода) саф тортган қушлар ҳам тасбеҳ айтиб — поклашини кўрмадингизми? Аниқки, (Аллоҳ) барчанинг дуою тасбеҳини билиб турур. Аллоҳ уларнинг қилаётган (барча) ишларини билгувчидир”.                               (Нур: 41)

  Ибодат, ҳамду сано ва мақтов, бу ҳаракатларнинг барчаси Яратганни муқаддаслаш ва Унга иззат-эҳром кўрсатиш учундир. Бу эса  тадайюн ғаризасининг бир кўриниши бўлиб, унинг барча мавжудотларда мавжудлиги бизга Аллоҳ томонидан ваҳий қилинган ва биз унинг  воқеълигини  бошқа мавжудотларда қандай бўлишини сезмаймиз.

‏ تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَن فِيهِنَّ ۚ وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَٰكِن لَّا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ

“Етти осмон, ер ва улардаги бор жонзот (Аллоҳни) поклар. Мавжуд бўлган барча нарса ҳамду сано айтиш билан У Зотни поклар. Лекин сизлар (эй инсонлар), уларнинг тасбеҳ айтишларини — поклашларини англамассизлар. Дарҳақиқат, У Ҳалийм ва Мағфиратли бўлган Зотдир”.     (Исро: 44)

Муҳаммад Ҳусайн Абдуллоҳ