Ҳаромнинг турлари
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
Ҳаромнинг турлари
Савол:
Ҳаром билан (масалан, қимор, рибо, суғурта битимлари ёки хамр (маст қилувчи ичимлик) сотиш орқали) мол топган кишини ҳадясини қабул қилиш жоизми? унинг аҳли-оиласи ҳам ҳаром билан эришган шу молидан уларга сарфлаётган нафақасини қабул қилишлари жоизми?
Сизларга улкан ташаккурлар бўлсин.
Жавоб:
Ҳаром бир неча турга бўлинади:
— Айнан ҳаром, масалан, хамр каби… Бунинг ҳадяси жоиз эмас. Чунки у хамр эгасига ҳам, хамр ҳадя қилинган кишига ҳам ҳаромдир. Расулуллоҳ САВ шундай деганлар: "Хамрнинг айнан ўзи ҳаром қилинди" бу ҳадисни Насоий чиқарган.
— Кишининг ўғирлаб кетилган ёки тортиб олинган ҳаққи бўлгани учун ҳаром… бу эса уни ўғирлаб кетган ва тортиб олган кишига ҳаромдир. У нарсани ҳадяси жоиз эмас. Чунки у эга бўлиб олганга ҳам, ҳадя қилинган кишига ҳам ҳаромдир. Негаки бу мол ўз эгасининг ҳаққидир. Қаерда топилса ўз эгасига қайтарилмоғи вожибдир. Бунга айрим далиллар:
Аҳмад Самурадан ривоят қилиб чиқаришича, у шундай деди: Расулуллоҳ САВ дедилар: "Агар кишининг матоси ўғирланса ёки йўқолиб қолса ва айнан ўша нарсани бир кишини қўлида кўрса, бас, ўша киши унга ҳақлироқдир. Сотиб олган киши сотган кишидан пулни қайтариб олади". Демак бу – ўғирланган мол ўз эгасига қайтарилиши борасидаги нассдир.
Босиб олиб қўйилган нарса ҳам нарсаси босиб олинган киши учун кафолатлангандир. Демак, ғосиб (босиб, тортиб олиб қўйган киши) тортиб олиб қўйилган нарсани айнан ўзини ўз эгасига қайтармоғи вожибдир. Бунга далил Самура Набий САВдан ривоят қилган мана бу ҳадисдир: "Олган нарсани (амонатни) бериш (қайтариш) қўл (эгаси) зиммасидадир, то адо этгунга (қайтаргунга) қадар" (Яъни, модомики, ҳали қайтармаган экан, унинг зиммасида тураверади). Бу ҳадисни Термизий чиқарган ва уни ҳасан ҳадисдир, деган.
— Рибо ва қимор моли каби ботил муомалалар бўйича ҳаром… Бу фақат уни касб қилиб топган кишига ҳаромдир. Унинг ҳаромлиги рибони эгаси ёки қимор эгасидан шаръий йўл билан эришган кишига ўтмайди. Масалан, рибохўрга бирор товар сотиб, ундан пулини олишингиз, аёл киши рибохўрдан ўз нафақасини олиши, рибохўр ўзини қариндошларидан бирига совға бериши ёки шуларга ўхшаш шаръий муомалалар каби. Чунки бу молнинг гуноҳи рибохўрга тушади, ундан пул, нафақа ёки ҳадя олувчига эмас. Негаки ҳаром бу ҳолатда икки зиммага тааллуқли бўлмайди. Бунга далиллардан:
1 – Аллоҳ Таоло айтади:
(وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى)
Ҳар бир жоннинг қилган гуноҳи фақат ўз зиёнига бўлур. Ҳеч бир кўтаргувчи (яъни гуноҳкор жон) ўзга жоннинг юкини (яъни гуноҳини) кўтармас.
2 – Набий САВ Мадинада яҳудлар билан муомала қилар эдилар. уларнинг молининг кўпроғи рибодан экани ҳам маълум эди. Чунки Аллоҳ Субҳонаҳу шундай дейди:
(فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا* وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ)
Яҳудий бўлган кимсаларнинг золимликлари ва кўп кишиларни Аллоҳ йўлидан тўсганлари сабабли, яна манъ этилган бўлсалар-да, судхўрлик қилганлари ва одамларнинг молларини ноҳақ еганлари сабабли уларга олдин ҳалол қилинган нарсаларни ҳаром қилиб қўйдик.
Чунки улардан ҳадяни қабул қилардилар. Ибн Аббосдан ривоят қилинган ҳадисда ворид бўлишича: бир яҳудий аёл Расулуллоҳ САВга заҳарланган қўй ҳадя қилади. Шунда ўша аёлга одам юбориб: "сени бундай қилишга нима мажбур қилди" деганларида, у аёл: ёқтирдимки – ёки истадимки – агар пайғамбар бўлсангиз Аллоҳ сизни хабардор қилади. Агар пайғамбар бўлмасангиз инсонларни сиздан роҳатлантираман, деди.
3 – айрим саҳобалар ва тобеинлар рибо эгасидан ҳадя олишга рухсат берганликлари ҳақида саҳиҳ ривоят мавжуд:
а) Бир киши Ибн Масъуднинг ҳузурига келиб: меним судхўр қўшним бор. Мени уйига чақириб туради, деди. Шунда у: "Унинг бергани сенга, гуноҳи эса ўзига" деди. Буни Абдурразоқ Санъоний ўз асарида чиқарган.
б) Ҳасанга: саррофларнинг таоми ейилаверадими? деб савол берилганда, у: "Аллоҳ сизларга яҳуд ва насоролар ҳақида уларнинг рибони ейишларини ва таомлари эса сизларга ҳалол қилинганини хабар берганку" деди. Буни ҳам Абдурразоқ ўз асарида Муаммардан чиқарган.
в) Мансурдан ривоят қилинади: Иброҳимга айтдимки: бир омилга учрагандим, мени уйига олиб бориб, мукофотлади, дедим. У: "қабул қилавер" деди. Мен эса " у – рибо эгаси" дегандим, у: "Модомики унга (рибога) буюрмасанг ёки ёрдам бермасанг қабул қилавер" деди. Буни Абдурраззоқ Санъоний ўз асарида Муаммардан чиқарган.
4 – шундай бўлса-да, рибодан келган ҳаром мол эгалари билан муомала қилмаслик, уларга нарса сотмаслик ва улардан ҳадя қабул қилмаслик тақво юзасидан афзалроқдир, токи сотувчи ўз товари учун рибо билан чиркин бўлган пулни олмасин, уларнинг ҳадяларини ҳам қабул қилмасин. Хуллас, мусулмон киши соф ёки тоза бўлмаган ҳар қандай нарсадан узоқроқ бўлсин. Расул САВни асҳоблари ҳаромга яқинлашиб қолишдан қўрқиб бир қанча мубоҳ ўринлардан ўзларини узоқ тутардилар. Зеро, Расулуллоҳ САВдан ривоят қилинган саҳиҳ ҳадисда шундай деганлар: "Банда зарари (кароҳати) бор нарсалар (га тушиб қолиш)дан эҳтиёт бўлиб (қўрқиб), зарари (кароҳати) йўқ (мубоҳ) нарсаларни тарк этмагунча парҳезкорлар даржасага ета олмайди". Бу ҳадисни Термизий чиқарган ва уни ҳасан ҳадис, деган.
Хулоса шуки, банклар ёки улардан бошқа жойлар билан рибо муомала қиладиган кишига нарса сотишингиз ҳам, унинг ҳадясини қабул қилишингиз ҳам жоиз. Лекин унга нарса сотмаслигингиз ва ҳадясини қабул қилмаслигингиз афзалроқдир.
Ато ибн Халил Абу ар-Рашта
4 сафар 1434ҳ
7 декабр 2012м
