Даъватни ёйиш ва сунъий интеллект

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Бугунги кунда сунъий идрок технологияларининг жадал суръатлар билан ҳаётимизнинг барча жабҳаларига кириб бориши шунчаки қулайлик ёки тезкорлик масаласи эмас, балки жамиятдаги муносабатлар, сақофий тушунчалар ва дунёқарашлар тўқнашувининг янги майдонига айланиб қолди. Илгари билим манбаи сифатида китоблар, устозлар ўгити ва тизимли таълим соҳаси хизмат қилган бўлса, ҳозирги кунда ахборот истеъмолининг марказий бўғинига сониялар ичида ҳукм чиқарувчи алгоритмлар келиб ўрнашди. Бу жараённинг сиёсат ва жамиятдаги моҳияти шундаки, сунъий идрок ўзининг табиатига кўра холис эмас, балки ўзини дастурлаган ва маълумотлар билан тўйинтирган кучларнинг мафкуравий сандиғидир. Агар биз воқеликка теранроқ назар ташласак, сунъий идрок тақдим этаётган “ҳақиқат” аслида хаққоний воқеликни эмас, балки рақамли кенгликларда энг кўп такрорланган ва тизимли равишда илгари сурилган қарашларнинг статистик йиғиндиси эканини кўрамиз. Бу эса дунёнинг етакчи мафкуравий марказлари ва трансмиллий корпорациялари учун инсон онггини бошқариш, қарашлар тизимини қайта қуриш ва сиёсий иродани жиловлашда мисли кўрилмаган имкониятлар эшигини очмоқда.

Сунъий идрок, моҳиятига кўра, маълумотлар билан тўлдирилиши лозим бўлган бўш идишга ўхшайди. Уни ким кўпроқ ва тизимлироқ маълумот билан тўйинтирса, шаклланадиган “рақамли ақл” ўша томон дунёқарашини, сақофатини ва сиёсий асосларини ифода эта бошлайди. Бугунги кунда Ғарбнинг йирик технология марказлари сунъий идрок моделларини ўзларининг либерал ва илмонийлик қадриятлари асосида “тарбияламоқда”. Бу жараёнда ишлатиладиган “промптлар” ёки йўриқномалар шунчаки техник буйруқлар эмас, балки муайян мафкуравий қолиплардир. Агар жаҳон ҳамжамияти, хоссатан, Ислом олами бу жараёнда сукут сақласа, яқин келажакда сунъий идрок илоҳий тушунчаларни, шаръий ҳукмларни ва тарихий ҳақиқатларни фақатгина илмонийлик ёки Ғарб мафкурачилиги жиҳатидан мослаштирилган андозаларда талқин қила бошлайди. Бу эса, албатта, умумжаҳон миқёсидаги ўта хатарли ҳолатдир. Сиёсий қарорлар қабул қилиш жараёнида алгоритмларга ишониш аслида ўша алгоритмни яратган кучларнинг иродасига бўйсуниш билан баробардир.

Ислом ақидаси ва Ислом мафкураси бугунги кунда рақамли ҳужумларнинг марказий нишонига айланган. Ақида – бу мусулмон кишининг нафақат диний қарашларини, балки унинг дунёдаги ўрнини, барча масъулиятларини ва сиёсий мавқеини белгиловчи энг мустаҳкам таянч нуқтасидир. Сунъий идрокнинг маълумотлар базасида Ислом ақидасига оид тушунчаларнинг бузилиши тизимли равишда амалга оширилмоқда. Масалан, Тавҳид тушунчасининг моҳиятини англашда алгоритмлар кўпинча интернетдаги шарқшунослар ёки адашган оқимларнинг талқинларига таянади. Бунинг оқибатида Аллоҳ таолонинг сифатлари, қазо ва қадар, иймон ва куфр каби ўта нозик ва муҳим масалаларда сунъий идрок хато, чалғитувчи ва баъзан эса, ҳақиқатга мутлақо зид хулосалар бериши мумкин. Бу шунчаки техник хатолик эмас, балки ушбу пойдеворни ичидан емиришга қаратилган мафкуравий ҳужум воситасидир. Нубувват мақомига нисбатан шубҳа уйғотиш, пайғамбарликни илоҳий ваҳий эмас, балки оддий “жамият ислоҳотчилиги” сифатида талқин қилишга бўлган уринишлар алгоритмларнинг статистик таҳлилларида тез-тез учраб туради. Бундай ёндашув диннинг илоҳий моҳиятини иккинчи планга тушириб, уни шунчаки тарихий-маданий ҳодиса даражасига туширишга хизмат қилади.

Инсон марказчилиги ёки антропоцентризм ғояси сунъий интеллектнинг мантиқий ўзагини ташкил этади. Бу мафкура инсонни коинотнинг мутлақ ҳокими ва мезони деб билади, бу эса бандалик, Яратганга таслимият ва илоҳий иродага бўйсуниш тушунчаларига тубдан зиддир. Сунъий идрок томонидан тақдим этилаётган ахлоқий хулосалар ва ҳаётий тавсиялар кўпинча шахсий манфаат ва дунёвий фаровонликни биринчи ўринга қўяди. Бу эса ёш авлод онггида исломий қадриятларнинг, фидоийлик ва охират саодати каби тушунчаларнинг қадрсизланишига сабаб бўлади. Сиёсий жиҳатдан қараганда, бу жараён халқларни ўз маънавий илдизларидан узиб, уларни бошқариш осон бўлган, фақат истеъмолчилик инстинктлари билан ҳаракат қиладиган тубан жамиятга айлантириш стратегик мақсадини кўзлайди.

Ушбу таҳликали вазиятда Ислом даъватчилари, уламолар ва зиёлилар олдида улкан вазифалар туради. Эндиликда илмий мунозаралар ва маънавий тарбия нафақат анъанавий минбарларда, балки “Data Science” – маълумотлар илмий майдонида ҳам олиб борилиши шарт. Сунъий идрокни ҳақиқатга хизмат қилдириш учун, энг аввало, улкан маълумотлар массивини (Big Data) яратиш лозим. Исломнинг соф ақидасини, фиқҳий ҳукмларини ва ахлоқий мезонларини дунёнинг энг кенг тарқалган тилларида рақамли форматга ўтказиш ва уларни очиқ манбаларга жойлаштириш ҳаётий заруратдир. Бунда нафақат матнларнинг миқдори, балки уларнинг семантик тегланиши, яъни алгоритмлар учун тушунарли бўлган мета-маълумотлар билан бойитилиши муҳим аҳамият касб этади. Шундагина сунъий интеллект ботлари “Ислом” ёки “Шариат” ҳақида сўралганда исломофоб манбалардан эмас, балки асл, мўътабар ва шаръий нусуслар билан асосланган манбалардан иқтибос келтира бошлайди.

Халқаро тиллардаги устунлик масаласи ҳам алоҳида эътиборга молик. Ҳозирги кунда сунъий идрок моделлари асосан инглиз тилидаги маълумотлар базасида таълим олади. Бу эса жаҳон миқёсида Ғарб дунёқарашининг доминантлигини таъминлайди. Агар биз фақат маҳаллий тилларда маълумот ишлаб чиқариш билан чеклансак, дунё миқёсидаги алгоритмик жараёнларга таъсир кўрсата олмаймиз. Ислом ҳаётнинг барча соҳаларида, жумладан, сиёсат, иқтисод ва одамлар ўртасидаги муносабатларда ечим бера оладиган мукаммал мабда эканлигини дунё тилларида геометрик прогрессия суръатида тарқатиш – бугунги куннинг энг долзарб вазифаларидандир. Мусулмон дастурчилар ва олимлар мавжуд тизимлар учун Ислом ақидаси ва тузуми мезонларига мос келадиган махсус “билим базалари” ва “фильтр”ларни ишлаб чиқишлари керак.

Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, сунъий идрок технологияларининг ривожланиши ортида улкан иқтисодий ва сиёсий манфаатлар ётибди. Етакчи давлатлар бу технологияни нафақат иқтисодий ўсиш воситаси, балки “юмшоқ куч” сифатида ҳам ишлатмоқдалар. Алгоритмлар орқали бошқа халқларнинг маданий кодини ўзгартириш, уларнинг сиёсий танловига таъсир ўтказиш ва ижтимоий кайфиятни бошқариш бугунги куннинг аччиқ ҳақиқатидир. Расмий баёнотларда сунъий идрок инсониятга хизмат қилиши айтилса-да, амалда у муайян кучларнинг гегемонлигини мустаҳкамлашга хизмат қилаётганини кўриш мумкин. Шу сабабли, биз ушбу жараёнга шунчаки техник янгилик деб эмас, балки хавфсизлик ва фикрий етакчилик масаласи сифатида ёндашишимиз зарур.

Танқидий нуқтаи назардан қараганда, сунъий идрокнинг заиф нуқталари ҳам мавжуд. У мантиқий изчилликка эга бўлса-да, барибир инсондек фикрлаш ва хулоса қилишга қодир эмас, шунингдек, ҳиссиёт ва қалбга ҳам эга эмас. У фақатгина берилган маълумотлар доирасида хулоса чиқаради. Бу эса бизга соф Исломни рақамли оламда кенг ва тизимли равишда тақдим этиш орқали алгоритмларнинг йўналишини ўзгартириш имкониятини беради. Биз сунъий интеллектни шунчаки истеъмол қилувчи эмас, балки унинг мазмунини шакллантирувчи кучга айланишимиз шарт.

Таълим тизимида ёшларга сунъий идрок билан ишлаш кўникмаларини бериш билан бирга, уларда фикрлаш ва ахборотни саралаш қобилиятини шакллантириш лозим. Чунки ёшлар алгоритм бераётган жавоб ортида қандай манфаатлар ётиши мумкинлигини англай олишлари шарт.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, сунъий идрок бугунги куннинг “Зулфиқори” – кескин ва икки тиғли қуролидир. Уни ким ўз қўлига олса ва ундан оқилона фойдаланишни ўрганса, фикрий ва сиёсий курашда ўша ғолиб бўлади. Биз сунъий идрокни Ислом ҳақиқати ва сақофий манбалар билан тўлдиришимиз шарт, токи у дунё бўйлаб ҳақни излаётган миллионлаб қалблар учун энг ишончли йўл кўрсатувчига айлансин. Шу орқали биз рақамли аср чақириқларига муносиб жавоб бера оламиз.

Сунъий идрок муаммоси шунчаки технологик соҳа чегарасидан чиқиб, сиёсий ва фалсафий масалага айланган. Уни тизимли таҳлил қилиш эса, ҳар бир зиёли ва мутахассисдан нафақат билим, балки юксак масъулиятни ҳам талаб этади. Биз воқеаларнинг ички қатламларига кириб борар эканмиз, алгоритмлар ортидаги инсоний ирода ва манфаатлар тўқнашувини аниқ кўрамиз. Бу эса бизни янада ҳушёр бўлишга ва ўз қарашларимизни рақамли тилда ҳимоя қилишга ундайди. Бизнинг вазифамиз нафақат бу курашда мағлуб бўлмаслик, балки технологияни бўйсундиришдир.

Шундай қилиб, сунъий идрок даври биз учун ҳам имтиҳон, ҳам имкониятдир. Агар биз бу имкониятдан тўғри фойдаланиб, рақамли кенгликларда ўз ўрнимизни мустаҳкамласак, бутун инсониятга ҳақиқат ва адолат йўлини кўрсатишда давом этамиз.

Абдуллоҳ

26.03.2026й