Др. Муҳаммад Малковий: Янги иқтисодий кризиснинг юз бериши муқаррардир
Др. Муҳаммад Малковий: Янги иқтисодий кризиснинг юз бериши муқаррардир
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
Савол: Бугун Ғарбдаги қатор иқтисодий таҳлилчилар ва сиёсатчилар кўлами бўйича 2008 йилги молиявий кризис тугул, ҳатто 1929 йилги биржа кризисидан ҳам ўтиб тушадиган кучли иқтисодий кризис яқинлашаётганидан бонг урмоқдалар. Сизнинг бу борадаги фикрингиз қандай?
М. Малковий: Мен “Капитализмнинг қулаши ва Исломнинг юксалиши” номли китобимда белгилари 2004 йилда кўринишни бошлаган 2007-2008 йилги ипотека кризиси ҳақидаги фикрларимни билдирган эдим. Шунингдек, бу ҳақида турли семинар ва учрашувларда ҳам гапирганман. Дарҳақиқат, бу масалада кўп таҳлилчилар ва сиёсатчилар ўз фикрларини билдиришяпти. Воқелик шуни кўрсатмоқдаки, жаҳон иқтисодиёти ҳақиқий ўлим талвасасига тушиб қолган. Дунё иқтисодининг пасайиши кўламларига кўра шундай хулоса қилиш мумкинки, у мислсиз даражага етган. Бу фалокат аллақачон бошланган, бироқ ҳозирча биз буни ҳис қилганимиз йўқ. Бу ҳолат менга Сулаймон алайҳиссалом қиссасини эсга солиб юборади. У ўлимидан кейин ҳам ҳассасига таяниб туришда давом этган. Жинлар Сулаймон алайҳиссаломнинг ҳассасини қурт еб битиргандан сўнг йиқилиб тушгунича уни тирик деб ўйлаб юраверганлар. Аслида, Сулаймон алайҳиссалом бошқаруви у йиқилгандан олдин тугаб бўлган эди. Шунга ўхшаш ҳолат замонавий дунё иқтисодиёти билан содир бўляпти. Ички жиҳатдан у қулаб бўлган ва бу ташқи жиҳатдан ҳам кўринишини кутиш қолган. Бунинг сабаби шуки, давлатлар, халқлар, ташкилотлар, корпорациялар ва банклар фойдаланаётган пуллар ҳеч нарса билан қувватланмаган. Яъни бу пуллар етарли даражадаги товар ва хизматлар, саноат ва халқ хўжалиги маҳсулотлари кабилар билан таъминланмаган. Агар шундай бўлганда эди, бу пулларнинг мавжуд бўлиши сабаблари топилган бўларди. Бундан ташқари, ҳозирги пуллар ўзининг табиий қийматига эга бўлган олтин ва кумуш металлар билан қопланмаган. Шунинг учун бу пуллар таги пуч бўлган оддий қоғозга айланиб қолди. Масалан, АҚШ Федерал резерв банки янги долларларни босиб чиқариб Америка ҳукуматига, шунингдек бошқа банкларга қарзга беради, улар ҳам ўз навбатида бу пулларни қарз сифатида бошқаларга беради. Маълум вақт ўтиб бу пулларни фоизлари билан қайтариш жараёни бошланади. Бироқ муаммо шундаки, кимдир қарзни фоизлари билан қайтарадиган даражада маблағ ишлаб топмаслиги мумкин. Бу уни банкрот бўлишига олиб келади. Шу сабабли баъзи Германиялик иқтисодий таҳлилчилар айтадики, замонавий банклар ўз маблағларига ўзлари эгалик қила олмайдилар, нари борса ўз маблағларининг 10 фоизигагина эгалик қила оладилар.
Биз 2008-2010 йиллардаги молиявий кризис ипотека кризиси деб ном олган кризис билан боғлиқ бўлганлигини, у бир йил олдинроқ бошланиб, аҳолининг уй-жой ипотекасини тўлай олмаганлигида намоён бўлганлигини айтиб ўтдик. Аниқланишича, ипотека кредити уйнинг ҳақиқий баҳосидан анча баланд бўлган. Масалан, уйнинг баҳоси 50 минг доллар бўлган бўлса, у одамларга 500 минг долларга сотилган, ипотека кредити орқали бир миллион долларгача чиқиб кетган. Бу албатта қўполроқ мисол бўлди, бироқ бу келиб чиққан муаммони ёрқин тасвирлаб беради. Вақти келиб одамлар ипотека кредитини тўлай олмасликлари ойдинлашди. Биринчи одам тўлай олмади, учинчи, бешинчи… йигирманчиси ва ҳоказо. Бу ҳолат кўп одамлар ўз қарзини тўлай олмасликларини эълон қилгунларича шундай давом этди. Бу эса, ипотека кредитлари берган банклар кутаётган фоизларини қайтариб олишдан маҳрум бўлишларига олиб келди. Банклар ушбу фоизлар ҳисобидан келажакда қатор лойиҳаларни амалга оширишни мўлжалланган эдилар. Бунинг оқибатида кўплаб банклар бир зумда қулади.
Ушбу сценарий бугун ҳам такрорланмоқда, бироқ энди нафақат уй-жой ипотекаси билан боғлиқ бўлган қарзларни, балки барча товар ва хизматлар бўйича қарзларни ҳам қамраб олган кризис яқинлашмоқда. Мазкур кризис барча турдаги қарзларга таъсир қилади. Маласан, давлат қарзларига. АҚШ давлат қарзи 22 трлн га етди. Греция, Италия, Испания ва бошқа қатор давлатларнинг 1 трлн доллар қарзлари бор. Дунё бўйича умумий қарз миқдори 50 трлн доллардан ошиб кетди. Банкка қайтиши керак бўлган қарз фоизлари қарздорларнинг тўлов қобилияти йўқлиги сабабли кундан-кунга тез суратларда ўсиб боряпти. Бунинг оқибатида қарзнинг фоизлари давлат ЯИМ (Ялпи ички маҳсулот)ига нисбатан улкан даражада ўсиб кетди. Масалан, Иорданиянинг давлат қарзи унинг ЯИМини 85 фоизигача ўсиб кетди. Агар Жаҳон банкининг Иордания иқтисодига ҳар йилда ва ҳар кварталда тўкиб турадиган, ҳеч нима билан қувватланмаган янгидан янги пул маблағлари бўлмаганда эди, Иордания қарзларини тўлай олмасди ва давлат сифатида йўқ бўлиб кетган бўларди. Ҳақиқат шуки, кенг кўламдаги иқтисодий ҳалокат юз берадиган куннинг келишига ҳеч қандай шубҳа йўқ. Яна шунга ҳам шубҳа йўқки, бутун дунё бўйича бундай даражадаги фалокатни тўхтатиб қоладиган на инсоний ва на қонуний куч бор. Ҳатто дунёнинг иқтисодий гигантлари бўлмиш Америка, Германия, Англия, Франциялар ҳам оёқда туриб қола олмайдилар. Ҳар бир нарсанинг ўз минимал даражаси бўладики, агар ўша босиб ўтилса у қулашга олиб боради. Мен шуни назарда тутяпман. Дунёда фоиз ҳисобига яшайдиган АҚШ Федерал резерв банки, Европа Иттифоқи банки каби йирик банклар бор. Оёқда туриб қолиш учун уларга минимал даражадаги фоизлардан пул тушуми келиб туриши керак. Кундан кунга ортиб бораётган қарзга нисбатан ушбу банкларга, уларнинг ортидан давлатларга бундай пул тушумларининг келиши камайиб боряпти. Яъни қарзнинг ўсиш суръатига нисбатан пул тушумлари камайиб боряпти. Бу эса, уларни борган сари – юқорида айтганимдек – минимал даражага яқинлаштиряпти. Минимал даража кесиб ўтилганидан кейин иқтисодиёт чўкишни бошлайди ва охири қулайди. Бугун дунёдаги жуда кўп кучли корпорациялар дунёнинг чўкаётган иқтисодидан ўзини сақлаб қолиш учун бор имкониятини ишга солишяпти. Бироқ улар қарзларнинг тез суратларда ўсиб бораётгани сабабли бу ишнинг уддасидан тез фурсатларда чиқа олмайдилар.
Савол: Демак, халқаро капиталистик система ушбу муаммони ечиш борасидаги барча имкониятларини ишга солиб бўлди, шундайми?
М. Малковий: Ҳа, албатта. У нафақат муаммони муолажа қила олмаяпти, балки уни янада чуқурлаштиряпти. Ғарб иқтисодчиларидан бири айтиши мумкин эди, келинглар, бугундан бошлаб фоизли кредитлар бўйича барча операцияларни тўхтатайлик-да, молиявий операцияларни ҳақиқатда бор бўлган маблағларимиз эвазига амалга оширайлик. Оч қоламиз, лекин бир доллар ҳам фоизли қарз олмаймиз. Бироқ капиталистик система муҳитида бунинг иложи йўқ. Бу системанинг асоси қандай йўл билан бўлмасин қондирилиши зарур бўлган эҳтиёжларнинг ўсиши принципидир. Бундан ҳозирда мавжуд бўлган барча бузуқликлар келиб чиқяпти. Бу фақат менинг гапларим эмас. Ҳар бир онгли ва холис иқтисодчи буни кўриб, билиб турибди.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими аъзоси Фаррух
05.07.2021й
