Фикрнинг саёзлашиб бориши тўғрисида мулоҳаза

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Аввало, саёз фикрнинг воқелиги тўғрисидаги мулоҳазаларимизни билдириб ўтсак. “Саёз” сўзи “чуқур” сўзининг антоними бўлиб, саёз фикрлаш чуқур фикрлашнинг аксидир. Бирор нарса устидаги чуқур фикр шу нарса доирасидан чиқиб кетмаган ҳолда фикрлаш натижасида келиб чиқади. Шу нарса доирасида фикрлаш янада ичкарига кириб бориши натижасида фикр чуқурлашиб боради. Саёз фикр эса, бунга тескари равишда шу нарса устида чуқур киришмаслик натижасида вужудга келади.

Инсоннинг амаллари фитратидаги ғаризалар талаби ва узвий эҳтиёжни қондиришга қаратилади. Шунинг учун инсон бу амаллар устида аввало фикрлаб, ҳисоб-китобини қилиб сўнгра киришади. Бу ҳолат ҳар бир ақли соғлом инсонда хоҳ узоқ муддатда, хоҳ қисқа вақтда амалга оширилишидан қатъий назар рўй беради. Фақат бу ерда инсонларда амалларга киришиши борасидаги фикрлашининг фарқи қандай туртки асосида содир бўлишидадир. Масалан, баъзи инсонлар масалага чуқур ёндашиб, асл моҳиятини ўрганади ва шу  воқеликка ўзи эътиқод қилувчи маълум бир асосдан ечим олади. Саёз фикрли инсонлар эса, масала моҳиятини тушунишга киришмайди ва асосан уларнинг амалларга киришиш борасидаги ўлчови ғариза ва узвий эҳтиёжлар турткиси бўлиб қолади. Яъни мисол учун, қорни очгандагина қорнини тўйдириш учун ҳаракатга келади.

Энди фикрнинг саёзлашиши қандай содир бўлади, шу жиҳатга эътибор қаратамиз. Бу борада ҳам чуқур фикрга нисбатлаб тушунишга ҳаракат қилсак осон бўлади. Чуқур фикр юзага келиши учун, айтиб ўтдикки, бирор нарса доирасидан чиқмай, шу доира ичига янада кириб бориш асносида юзага келади. Бу ҳолат тасаввур қилинса, англашиладики, бирор нарса устида чуқур фикр юзага келиши учун бу нарса ҳақида маълумот керак. Маълумотнинг қанчалик кўп бўлиши бу нарса устидаги чуқур фикрнинг мукаммал бўлишини таъминлайди. Демак, шу маълумотнинг камлиги бу нарса устида фикрнинг саёзлашишига сабаб бўлади.

Ҳаётни тартиблаштириш борасида ҳам Исломдан узоқлашиб борганимиз сари бу соҳадаги маълумотларда ортда қолдик. Ҳатто аждодларимиз қолдирган маълумотларни ҳам йўқотдик ёки борини ҳам ҳаётда қўллай олмайдиган ҳолатга келдик. Шунинг учун саёз фикрлаш натижасида юзага келган ватандошлик каби саёз фикрларга ҳам эргашиб кетадиган бўлдик. Чунки бу борада чуқур киришмадик, унинг асл моҳиятини англамадик, эътиқодимиз бўйича бу фикрга эргашишнинг ҳукмини ўрганмадик. Алдашса, чалғитишса ишондик. Чунки бизда ҳаётнинг асл маъносини англашимизга ёрдам берадиган сақофий маълумотлар йўқотилган эди. Энди бу ҳолатдан чиқишнинг йўли эътиқодимиз бўйича, яъни ҳаётнинг асл моҳиятини ёритиб берадиган Исломий сақофатни ўрганиб, маълумотларимизни бойитишимиз керак.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

10.06.2019й