Халқ ҳисобидан ёпилаётган бюджет камомади: Ўзбекистонда пенсия ислоҳоти ниқоби остидаги навбатдаги талон-торож
Халқ ҳисобидан ёпилаётган бюджет камомади: Ўзбекистонда пенсия ислоҳоти ниқоби остидаги навбатдаги талон-торож
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Ўзбекистон Иқтисодиёт ва молия вазирлиги норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар порталига пенсия ёшини эркаклар учун 63, аёллар учун 58 ёшга ошириш ҳамда минимал меҳнат стажини 7 йилдан 15 йилга кўтариш кўзда тутилган лойиҳани чиқарди. Ҳукумат буни одатдагидек «ижтимоий ҳимоя механизмлари», «жамғариб бориладиган тизимни такомиллаштириш» ва «барқарорлик» каби “чиройли” сўзлар билан хаспўшлашга уринмоқда. Аммо асл сиёсий-иқтисодий воқеликка қаралса, бу қадам инқирозга юз тутган давлат бюджетининг тиртиқларини яна оддий меҳнаткаш халқнинг чўнтаги ва соғлиғи эвазига ямашга қаратилган навбатдаги талончилик ташаббусидир.
Ушбу «ислоҳот» ортида ётган асл мақсадлар ва унинг жамият учун ҳалокатли жиҳатлари бир неча асосий омилда яққол намоён бўлади:
- Ўртача умр кўриш даражаси паст бўлган юртда пенсия ёшини ошириш — нафақадан маҳрум этиш демакдир.
Европанинг тиббиёти ривожланган, экологияси тоза ва турмуш даражаси юқори бўлган давлатларидаги стандартларни Ўзбекистон воқелигига кўр-кўрона татбиқ этишнинг ўзи улкан адолатсизликдир. Ўзбекистонда сифатсиз тиббий хизмат, оғир экологик муҳит, доимий стресс ва кундалик тирикчилик юки остида яшаётган аксар эркакларнинг 63 ёшга етиб боришининг ўзи катта муаммога айланган.
Эркаклар учун пенсия ёшини 63 га, аёллар учун 58 га суриш — миллионлаб фуқароларни йиллар давомида тўлаган ижтимоий солиқлари ва пенсия бадаллари мевасини кўрмасдан, «нафақага етмасдан вафот этишини» ҳисоб-китоб қилиш демакдир. Бу шунчаки меъёр ўзгариши эмас, балки фуқароларнинг умр бўйи мажбурий тўлаган маблағларини давлат томонидан қонунийлаштирилган шаклда ўзлаштириб олишдир.
- Ёшлар ишсизлиги чуқурлашган шароитда меҳнат бозорининг фалажланиши.
Ўзбекистон — аҳолисининг қарийб 60 фоизи ёшлардан иборат бўлган давлат. Ҳар йили юз минглаб ёшлар меҳнат бозорига кириб келмоқда, аммо иқтисодиёт уларга етарли ва муносиб иш ўринларини тақдим эта олаётгани йўқ. Миллионлаб юртдошларимиз хорижда муҳожирликнинг оғир қисматини чекиб юрибди.
Бундай шароитда катта ёшли фуқароларни яна 3 йил давомида мажбурий ишлашга маҳкум этиш — ёшлар учун иш ўринларининг очилмаслигига ва меҳнат бозорининг янада тиқилиб қолишига олиб келади. Натижада ҳукуматнинг ўзи ишсизлик, норасмий бандлик ва ташқи миграциянинг янги тўлқинига йўл очади.
- Меҳнат стажини 7 йилдан 15 йилга кўтариш: Норасмий сектор қурбонларини жазолаш.
Лойиҳада талаб қилинаётган минимал меҳнат стажининг икки баравардан кўпроққа — 15 йилга оширилиши минглаб инсонларни умуман нафақасиз қолдиришга қаратилган.
Мамлакатда расмий иш ўринларининг йўқлиги ёки иш ҳақининг кун кўришга етмаслиги сабабли миллионлаб аҳоли мардикорлик, кунлик меҳнат, мавсумий ишлар ёки хорижда қора меҳнат билан шуғулланишга мажбур бўлмоқда. Уларнинг аксарияти расмий стажга эга эмас. Эндиликда ҳукумат йиллар давомида одамларни иш билан таъминлай олмагани ўз айби бўла туриб, шу ожиз ва ҳимоясиз қолган қатламни нафақа ҳуқуқидан маҳрум этиш билан жазоламоқчи. «Стажи етмаганлар 5 йилдан кейин олади» деган қоида эса эркакларни 68, аёлларни 63 ёшгача, яъни қарияларни очиқдан-очиқ очлик ва қаровсизликка ташлаб қўйиш демакдир.
- Жамғармаларни давлат ҳисобига ўтказиш: Халқ пулларига навбатдаги «қўл суқиш».
Жамғариб бориладиган пенсия тизимини Халқ банкидан Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Пенсия жамғармаси балансига ўтказилиши жуда шубҳали ва хавфли молиявий найрангдир. Банкдаги депозит маълум даражада тижорий ҳимояга эга эди, вазирлик жамғармасига ўтган пуллар эса тўғридан-тўғри ҳукуматнинг молиявий камомадларини, муваффақиятсиз лойиҳаларини ва ташқи қарз фоизларини қоплаш учун ишлатилиши кундек равшан. Халқнинг келажак учун йиққан сариқ чақасини инфляцияда куйдириб, кейинчалик арзимас чақа қилиб қайтариш амалиёти яна бир бор ишга солинмоқда.
Хулоса шуки, маъмурий харажатларни қисқартириш, йирик монополиялар ва коррупцияга ботган давлат корхоналарининг имтиёзларини бекор қилиш, юрт бойликларини халқ фойдасига йўналтириш ўрнига, давлат масъуллари энг осон ва шафқатсиз йўлни танлади — юкни қариялар ва оддий ишчилар зиммасига юклашга ўтди.
Ўзбекистондаги бу галги «пенсия ислоҳоти» — адолатли ижтимоий ҳимоя эмас, балки аҳоли фаровонлигини ўйламайдиган, одамларни фақат солиқ ва бадал манбаи деб билувчи капиталистик бюждетпарастликнинг шафқатсиз кўринишидир. Бу ташаббус халқ манфаатига эмас, балки муваффақиятсиз иқтисодий сиёсатнинг қурбони сифатида қарияларнинг ҳаққига чанг солишдан бошқа нарса эмас.
Исломий нуқтаи назардан қаралганда, инсоннинг кексалиги, меҳнатга лаёқатсизлиги ёки заифлиги капиталистик моделдагидек «бюджетга ортиқча юк» ёхуд «солиқ ва бадаллар муносабати» деб қаралмайди.
Капиталистик дунёқараш инсонни фақат моддий фойда келтирувчи восита сифатида баҳолайди: у куч-қувватга тўла пайтида мажбурий бадаллар ва солиқлар билан шилинади, қариганда эса унинг нафақа ёши узайтирилиб, ҳаққидан маҳрум этиш йўллари қидирилади. Исломда эса, инсоннинг ҳаёти, қадр-қиммати ва унинг асосий эҳтиёжлари дахлсиз бўлиб, давлатнинг бош вазифаси фойда олиш эмас, балки фуқароларни тўлиқ ва муносиб равишда ўз қарамоғига олиш (ғамхўрлик қилиш) ҳисобланади. Росулуллоҳ ﷺ айтганларидек: «Имом (давлат раҳбари) роъий-масъулдир ва у ўз фуқаролари учун жавобгардир».
Ушбу масалада халқ учун чинакам адолатни таъминлайдиган исломий иқтисодий ечим қуйидаги асосларга таянади:
- Боқиш ва таъминлаш давлатнинг шаръий мажбуриятидир.
Ислом шариатига кўра, кексайиб меҳнатга лаёқатини йўқотган, ногирон ёки заифҳол фуқарони нафақа билан таъминлаш — у муайян йиллар давомида «стаж» тўплагани ёки фондларга «бадал» тўлаганига боғлаб қўйилмайди. Инсон давлат фуқаросими, хоҳ у умр бўйи расмий ишлаган бўлсин, хоҳ кунлик қора меҳнат қилган бўлсин ёки уй бекаси бўлсин, кексайганда унинг озиқ-овқат, бошпана, кийим-кечак, даволаниш каби барча асосий эҳтиёжларини қондириш Байтулмол (давлат ғазнаси) зиммасидаги тўғридан-тўғри вожиб бурчдир. Ҳазрати Умар розияллоҳу анҳунинг кексайиб тиланчилик қилаётган зиммий қарияни кўриб: «Ёшлигингда сендан жизя олиб, кексайганингда сени хор қилиб қўйсак, сенга инсоф қилмаган бўламиз», дея уни ва унга ўхшашларни Байтулмолдан нафақа билан таъминлагани бунга яққол намунадир.
- Мажбурий пенсия жамғармалари ва рибовий тизимни бекор қилиш.
Бугунги жамғариб бориладиган пенсия тизими моҳиятан одамларнинг пешона тери билан топган мулкини мажбурий ушлаб қолиш, инфляцияда қадрсизлантириш ва рибовий банклар айланмасига тиқиш орқали халқни алдашдир. Ислом иқтисодида фуқароларнинг иш ҳақидан мажбурий бадаллар ушлаб қолинмайди, инсон ўз меҳнати самарасига тўлиқ эгалик қилади. Нафақа таъминоти алоҳида жамғармаларга эмас, балки давлат ғазнасининг умумий тушумлари ҳисобига юклатилади.
- Бойликларни халққа қайтариш орқали бюджет масаласини тубдан ҳал этиш.
Капиталистик тузум бюджет камомадини ёпиш учун қарияларнинг нафақа ёшини ошириш ёки халққа солиқ солишдан бошқа йўлни билмайди, чунки энг даромадли соҳалар хусусий монополиялар ва хорижий корхоналарга топшириб қўйилган.
Ислом иқтисодий низомида эса ерости ва ерусти бойликлари (нефть, газ, олтин, уран, минераллар, энергетика тармоқлари ва йирик инфратузилма) умумий мулк саналади. Давлат бу бойликларни хусусийлаштиришга ҳақли эмас. Улардан келадиган улкан даромадлар тўғридан-тўғри халқ манфаатларига — бепул ва юқори сифатли тиббиёт, бепул таълим ҳамда кексалар, ногиронлар ва муҳтожларнинг фаровон нафақасига сарфланади. Шунда давлат нафақат нафақа ёшини оширишга муҳтож бўлмайди, балки ҳар бир фуқаронинг кексалик даврини муносиб ва ташвишсиз ўтказишини тўлиқ кафолатлайди.
Хулоса қилиб айтганда, пенсия ёшини узайтириш ва стаж талабларини кучайтириш — капиталистик тузумнинг навбатдаги ожизлиги ва халқ ҳаққига тажовузидир. Бу муаммонинг ҳақиқий, туб ва адолатли ечими рақамлар билан найранг қилишда эмас, балки одамларни хорликдан олиб чиқувчи, инсон қадрини ҳар қандай молиявий ҳисоб-китобдан устун қўювчи ҳамда ерости-ерусти бойликларини чинакам эгалари бўлмиш халққа хизмат қилдирувчи Ислом Шариати билан бошқарадиган Рошид Халифалик Давлатини ҳаётга қайтаришдадир. Бундай илоҳий низомда кексалик қашшоқлик ва сурункали меҳнат жазосига эмас, балки ҳурмат, эъзоз ва тўлиқ давлат ғамхўрлиги остидаги ҳаёт тарзига айланади.
Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло марҳамат қилади:
أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ ۚ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِّقَوْمٍ يُوقِنُونَ
– “Улар жоҳилият ҳукмини истайдиларми?! Аниқки, иймон келтирган қавм учун Аллоҳдан кўра гўзалроқ ҳукм қилувчи ким бор?!” (Моида:50)
Иззатуллоҳ
21.09.2026й
