بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

“Исломда таълим дастури асослари” туркумидан:

Халифалик давлатида таълим сиёсати ва уни ташкил қилиш

اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ خَلَقَ الإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ

– “(Эй Муҳаммад, барча мавжудотни) яратган зот бўлмиш Парвардигорингиз номи билан (бошлаб) ўқинг! У инсонни лахта қондан яратган (зотдир). Ўқинг! Сизнинг Парвардигорингиз (инсониятга) қаламни (яъни ёзишни – хатни) ўргатган ўта карамли зотдир. У зот инсонга унинг билмаган нарсаларини ўргатди“.

Мақоламизнинг бу сонида Халифалик давлатида таълим сиёсатининг нималарга асосланиши ва уни ташкил қилиш қандай кўринишда бўлиши ҳақида гаплашамиз.

Исломий юртлардаги ҳозирги таълим системаларидан фарқли ўлароқ, Халифалик давлатидаги таълим системаси исломий ақидага асосланади ва бошқа ҳар қандай нарсага асосланиш қатъиян ман қилинади. Бу давлатда таълим низоми таълимга алоқадор шаръий ҳукмлар ва идорий қонунлар мажмуидан иборат бўлган программага асосланган ҳолда ташкил топади. Таълимга алоқадор шаръий ҳукмлар ақидадан келиб чиқиб, ўзининг шаръий далилларига эгадир. Тушунарли бўлиши учун қуйидаги мисолларни келтириб ўтамиз. Араб тилига давлат даражасида эътибор қаратилади, токи мусулмонлар орасидан кўплаб мужтаҳидлар етишиб чиқсин. Ислом ақидасидан келиб чиқмаган ёки унга зид бўлган фалсафа, тарих, психология каби дарсликлар таълим системасидан олиб ташланади, лекин математика каби аниқ фанлар булардан мустаснодир. Ўқувчи ўғил-қизлар ажратилиб, алоҳида ўқитилади.

Таълимдаги идорий қонунлар эса мутасадди раҳбар низомни ижро этишда ва шу низомдан кўзланган ғояни рўёбга чиқаришда керакли деб топган мубоҳ восита ва услублардир. Улар дунёвий ишлар бўлиб, таълим ва умматнинг асосий эҳтиёжларига алоқадор шаръий ҳукмлар ижросига муносиб келадиган тарзда ривожлантирилиши ва ўзгартирилиши мумкин. Шунингдек, улар борасида бошқа умматлар эришган мубоҳ тажрибалар, маълумотлар ва тадқиқотлардан фойдаланиш ҳам мумкин. Лекин шу шарт биланки, бошқа умматлардан олиниши мумкин бўлган ҳар қандай нарсалар Ислом ақидасига зид келмаслиги шарт. Акс ҳолда, ҳар қанча фойдали бўлмасин, улар ҳеч қачон Халифалик давлатининг таълим системасида қўлланилмайди.

Шаръий ҳукмлар ва идорий қонунлар мажмуидан иборат бўлган бу низомга бир бошқарув жиҳози керак бўлади. Бу бошқарув жиҳози Халифалик давлатидаги таълимнинг асосий ғоясини рўёбга чиқаради, яъни Исломий шахсиятни тарбиялаб вояга етказади. Мазкур жиҳоз бу ишни таълимнинг барча тарафларини назорат қилиш, ташкиллаштириш, кузатиб бориш орқали амалга оширади. Батафсилроқ айтадиган бўлсак, бу жиҳоз муайян программага асосланган қўлланмалар яратиб беради, малакали ўқитувчиларни танлайди, ўқувчилар билим даражасининг ривожланиши ва юксалишини кузатиб боради, мактаблар, институтлар ва университетларни керакли лаборатория ва таълим воситалари билан таъминлайди.

Энди Исломий Давлатнинг қонунлар лойиҳасидаги “Таълим сиёсати” га оид моддаларни келтирамиз:

169-модда – Таълим дастурининг асоси Ислом ақидаси бўлиши шарт. Ўқиш моддалари ва ўқитиш йўллари таълимнинг ушбу асосидан четлашишига йўл қўймайдиган тарзда ишлаб чиқилади.

170-модда – Таълим сиёсати исломий фикр ва исломий туйғуларни шакллантиришдан иборат бўлиб, ўқиш моддаларининг барчаси мана шу сиёсат асосида ишлаб чиқилади.

171-модда – Таълимдан кўзланган ғоя исломий шахсни шакллантириш ва одамларни ҳаётнинг барча соҳаларига тааллуқли бўлган илм ва маорифлар билан бойитишдир. Таълим йўллари мана шу ғояни юзага чиқарадиган равишда белгиланади. Бу ғояга олиб бормайдиган ҳар қандай йўллар ман қилинади.

172-модда – Исломий билимлар ва араб тилига ажратилган ҳафталик дарслар миқдори сон жиҳатидан ҳам, вақт жиҳатидан ҳам бошқа билимларга ажратилган дарслар миқдорига тенг бўлиши шарт.

173-модда – Таълимда тажрибий билимлар ва шу туркумга кирувчи математика билан сақофий билимлар ўртасидаги фарқ ҳисобга олиниши керак. Тажрибий ва шу туркумга кирувчи билимлар эҳтиёжга қараб ўрганилади, таълим босқичларининг бирортасига чеклаб қўйилмайди. Сақофий билимлар эса олий босқичдан олдинги (биринчи) босқичларда Ислом фикрлари ва ҳукмларига зид бўлмаган муайян сиёсатга қараб олинади. Аммо олий босқичда таълим сиёсати ва ғоясидан четга чиқмаслик шарти билан илм сифатида олинади.

174-модда – Таълимнинг барча босқичларида Ислом сақофати ўргатилиши шарт. Олий босқичда эса тиббиёт, жуғрофия, табиат ва шу каби билимлар ихтисослаштирилгани каби исломий маорифнинг барча турлари учун ҳам куллиётлар ихтисослаштирилади.

175-модда – Фан ва саноатлар – савдо-тижорат, денгизчилик ва деҳқончилик каби, бир жиҳатдан билимлар туркумига қўшилиб, ҳеч қандай қайд ва шартларсиз олинаверади. Мусаввирлик ва ҳайкалтарошлик кабилари эса ўзига хос нуқтаи назар билан таъсирланган вақтда сақофат туркумига қўшилиб, агар Ислом нуқтаи назарига зид бўлса, олинмайди.

176-модда – Таълим дастури ягона бўлади. Давлат белгилаган дастурдан бошқа ҳеч қандай дастурга рухсат берилмайди. Давлат дастурига чекланган, таълим дастурига асосланган, таълим сиёсатини ва ғоясини юзага чиқарадиган маҳаллий мадрасаларга рухсат берилади. Шу шарт биланки, таълим ўқувчилар ўртасида ҳам, муаллимлар ўртасида ҳам эркак ва аёллар аралаш бўлмаслиги ҳамда бирор тоифа, дин, мазҳаб, ирқ ёки рангдагилар учун хос бўлмаслиги керак.

177-модда – Хоҳ эркак, хоҳ аёл бўлсин ҳар бир шахснинг ҳаёт майдонида зарур билимларга эга бўлиши фарздир. Шунинг учун бошланғич ва ўрта босқичларда таълим олиш барчага мажбурийдир. Бу таълимни барчага бепул таъминлаш давлат зиммасидадир. Олий таълим ҳам имкони борича барчага бепул таъминланиши лозим.

178-модда – Давлат фиқҳ, усули фиқҳ, ҳадис, тафсир, фикр, тиббиёт, геометрия, кимё, ихтиро, кашфиётлар ва бошқа илм-маориф соҳаларида изланишни давом эттиришни хоҳловчиларга имконият яратиб бериш учун мадраса ва университетлардан ташқарида кутубхоналар, лабораториялар ва бошқа маърифат воситаларини муҳайё қилади. Токи уммат орасида кўп миқдорда мужтаҳидлар, ихтирочилар ва ижодкорлар етишиб чиқсин.

179-модда – Барча босқичларда таълим учун муаллифлик ҳуқуқини суистеъмол қилиш ман этилади. Ҳеч ким – хоҳ муаллиф, хоҳ бошқа бўлсин – босиб нашр қилинган китобини босиш ва нашр қилиш ҳуқуқига эга эмас. Бироқ ўзида ҳали босилмаган ва нашр қилинмаган фикрлар бўлса, бу фикрларни бошқаларга бериб, эвазига ҳақ олиши – таълим учун ҳақ олиш жоиз бўлгани каби – жоиздир.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Фаррух.

25.02.2017й.