Муҳим минераллар: янги кадрлар, эски тузум ва мустамлакачилик

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Бугунги дунёда “муҳим минераллар” деб аталувчи янги стратегик бойликлар атрофида қаттиқ кураш кетмоқда. Бу ерости захиралари сунъий интеллект, электротранспорт, мудофаа саноати ва энергия сақлаш технологиялари учун асосий ресурсга айланди.

Масалан, бир электромобил оддий бензинли автомобилга қараганда тахминан 6 баробар кўпроқ минерал талаб қилади, айниқса мис, никель, кобальт ва литий кабилар.

Халқаро энергия агентлиги (IEA) ҳисоб-китобларига кўра, 2040 йилга келиб, литийга бўлган талаб 42-51 баробарга, кобальтга бўлган талаб эса 21 баробаргача ошиб кетиши мумкин. Хитой бу минералларни қайта ишлашда дунёда етакчи – 60-90% улушга эга. Бу эса унга геосиёсий ва иқтисодий устунлик беради.

2024 йилда НАТО ўзининг критик минераллар рўйхатини эълон қилди. Унда бериллий, кобальт, литий, графит, ниобий каби элементлар бор – ҳаммаси мудофаа саноати учун жуда муҳим. AI ва “data center”лар, сунъий интеллект тизимлари ҳам айнан шу минералларга боғлиқ. Шу боис, критик минераллар геосиёсий рақобатнинг марказига айланган.

Бугун кимда “критик минераллар” бўлса, ўша давлат глобал ўйинда диққат марказида. Ўзбекистон ҳам шундай бойликларга эга мамлакатлардан бири. Лекин бир муҳим масала бор: бизда ресурс бор, аммо уни бошқарадиган аниқ тизим ҳали шаклланмаган. Шу сабаб, ўзбек режими уларни бошқаришда йирик мустамлакачи давлатлар инвестиция ва технологияларига қарамлик йўлини танламоқда.

Президент Мирзиёев Технологик металлар олий мактаби (ТМК) ташкил қилинишини эълон қилди. Унинг ортидаги мақсад критик минераллар соҳасида мутахассис кадрлар тайёрлаш. Бу таълим маскани халқаро университетлар, жумладан, Италиянинг Пиза университети ва Хитойнинг Геофанлар университети билан ҳамкорликда фаолият олиб боради. Дарслар тўлиқ инглиз тилида, таълимнинг катта қисми амалий бўлиб, саноат корхоналарида ўтиши режалаштирилган. Талабалар 4-курсда Италияда, магистратуранинг кейинги босқичида эса Хитойда ўқиш имконига эга бўлади. (Кун.уз)

ТМК каби лойиҳалар орқали билимли ёшлар етиштириш яхши. Лекин бир муҳим саволдан қочиб бўлмайди: бу интеллектуал салоҳият кимга хизмат қилади? Бу кадрлар келажакда Ўзбекистоннинг ўз саноатини ривожлантирадими ёки очкўз компаниялар қурган ишлаб чиқариш майдонларида хизмат қилиб, мустамлакачи давлатлар саноатининг винтига айланишадими?

Ўзбекистонда критик минералларни қайта ишлайдиган, юқори технологияли, маҳаллий саноат корхоналари деярли йўқ. Демак, етиштирилаётган кадрлар, амалий жиҳатдан, асосан хорижий лойиҳаларда ишлашга мўлжалланган. Ҳатто таълимнинг ўзи ҳам хориждаги университетлар ва саноат билан боғланган. Унда шундай савол туғилади: Бу лойиҳалар орқали биз ҳақиқий мустақил илмий ва саноат тизимига қадам қўйяпмизми ёки бошқаларнинг буюртмасига қараб кадр тайёрлаб берувчи марказга айланиб қоляпмизми?

Шундай қилиб, илм ва кадрлар бўлади, лекин бу ҳали кучли ва мустақил саноат яратишга олиб келмайди. Бошқача айтганда, илмий билим билан бирга ўз ишлаб чиқаришингиз, саноатингиз бўлмаса, ўрганганингиз, илмий салоҳиятингиз бошқалар манфаатига хизмат қилишдан нарига ўтмай қолаверади.

Бизга эса илмни фақат ўрганиш эмас, балки ўрганганни ўз юртимизда ишлаб чиқаришга, ўз саноатимизни ривожлантиришга йўналтириш керак. Бунинг учун чин маънода мустақил бўлишимиз зарур. Зеро, мустақиллик ўз ресурсига, ўз кадрига, ўз технологиясига эга бўлиш ва буни ўз манфаати учун бошқара олиш демакдир. 

Афсуски, бугунги кунда Ислом оламидаги бирор давлат ҳақиқий мустақилликка эга эмас. Уларнинг ҳеч қайсиси ўз маҳаллий саноатига эга эмас ва эгалик қилишга ҳам мустамлакачилар томонидан йўл қўйилмайди. Бу халқаро ташкилотлар, шартномалар ва қонунлар орқали амалга оширилади.

Шу боис Ислом юртлари қарамликка мубтало давлатларга айланган. Қарам давлат эса ўз ресурсига эга бўлса-да, уни бошқалар қайта ишласин деб арзонга сотади. Тайёрлаган кадрлари эса чет эл компаниялари қўлида хизматчи бўлиб қолади, холос!

Бунинг яна бир аламли оқибати – мусулмонларнинг ўз юртида иш топа олмай, куфр юртларига пул излаб сарсонликда юришидир. Агар давлатда ҳар бир соҳада саноат ривожланса, бу кадрларга эҳтиёж туғилади, маҳаллий аҳоли ишли бўлади, четга чиқишга эҳтиёж қолмайди.

Юқорида санаб ўтилган муаммоларнинг бирдан-бир ечими – Ислом оламини Халифалик давлати атрофида бирлаштиришдир. Бу нафақат бугунги куннинг талаби, балки шаръий вожиб бўлган ишдир. Фақатгина шунда ҳақиқий мустақиллик, ўз саноати, ўз кадри ва ўз салоҳияти билан уммат ўз манфаати йўлида ҳаракат қила олади.

Яқинда тикланажак Халифалик давлати конституциясининг 74-моддасида шундай дейилади: Саноат бошқармаси саноатга тааллуқли барча ишларни бошқаради. Бунда мотор ва асбоб-ускуналар ишлаб чиқариш, машинасозлик, хомашё ва электроника саноати каби оғир саноат ёки енгил саноат бўладими, бунинг фарқи йўқ. Шунингдек, ҳарбий саноатга алоқадор корхоналарнинг барчаси, шахсий мулк ёки умумий мулк бўлишидан қатъий назар, барчаси ҳарбий сиёсат асосига қурилиши вожиб бўлади.

Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон Матбуот бўлими аъзоси Салоҳиддин

21.06.2025й