Бир савдонинг ичида иккита савдо келишуви ҳаром маъносидаги ҳадис тўғрисидаги саволга жавоб

Ижтимоий тармоқлардан бирида Али исмли мухлисимиздан келган саволга жавоб

Савол:

Ассалам алайкум. Мен интернетда Исломий даъват маъносидаги мақолалардан бирида қуйидагича гапни ўқиб қолдим: “Машинангизни сотиш учун бозорга борганизда бир ҳаридор келиб, ўз машинасини, ҳамда устига минг доллар бериш эвазига машинангизни сотишни талаб қилса, шу иш учун руҳий асосдаги фикрлаш керак, яъни шу савдонинг ҳукми нима?- деб, кейин буни ҳаром эканлигини биласиз ва ундай йўл билан машинангизни сотмайсиз ва унинг машинасини ҳам сотиб олмайсиз. Бу ҳаром бай, чунки бу байдан Росулуллоҳ(с.а.в) қайтарганлар: Аҳмад ривоят қилган:

نهى رسول الله صلى الله عليه وسلم عن  نهى عن صفقتين في صفقة واحدة

«Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам битта битимда икки битимдан қайтардилар».

Мени тушунмаганим, шу келтирилган воқелик ушбу хадисда назарда тутилган ҳукмга тушадими?

                                                                                                                         Али.

Жавоб:

بسم الله الرحمن الرحيم

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ۖ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا

“Эй иймон келтирганлар, Аллоҳга итоат қилинг ва пайғамбарга ҳамда ўзларингиздан бўлган (яъни мусулмон бўлиб Аллоҳнинг ҳукмларини татбиқ қилаётган) ҳокимларга бўйинсунинг! Бордию бирон муаммога дуч келсангиз,— агар ҳақиқатан Аллоҳга ва охират кунига ишонсангиз — у муаммони Аллоҳга ва пайғамбарига қайтаринг! Мана шу яхшироқ ва чиройлироқ ечимдир”. (Нисо. 59)

Ва алайкум ассалом ва роҳматуллоҳи. Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бир савдони қилиб туриб унинг ичига иккинчи бошқа бир савдони тиқиб юборишни ҳаром қилганлар, бундан қайтарганлар.

نهى رسول الله صلى الله عليه وسلم عن صفقتين في صفقة واحدة

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан: “Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бир савдони ичида иккита савдо қилишдан қайтардилар”. Термизий, Насаий, Ахмад, Байҳақий ва бошқалар ривоят қилишган. Ҳаммалари саҳиҳ ёки ҳасан йўл билан. Термизий ва Насаий ривоятида “عن بيعتين في بيعة” – “бир байни ичида иккита бай қилишдан” лафзи билан келган ва мана шу ривоят Ахмад ва Байҳақийларнинг “عن صفقتين في صفقة” – “ бир байни ичида иккита бай қилишдан”га қараганда қувватлироқ, чунки бу кейингилар ҳасан иснод билан ривоят қилинган. Ҳар қандай ҳолатда ҳам, бу ҳадис шаръий ҳукм олиш учун далил қилишга яроқли ҳадис ҳисобланади.

Энди ҳадиснинг мадлули, яъни нимага далолат қилишига тўхталадиган бўлсак. Ушбу ҳадиснинг мадлули хусусида муфаққиҳлар уч хил раъйни айтишган.

Биринчиси. Имом Бағавий Термизийнинг “Сунан”ига шарҳида шундай дейди: “Бир сотувчи ҳаридорга “Ушбу кўйлакни сенга ўн нақдга, ёки йигирма бор ойлик насияга сотдим” деса ва ҳаридор “олдим” деб жавоб берса, бу савдо аксар аҳли илмнинг наздида фосиддир, чунки бу ерда иккала айтилган савдода қайси турдаги пулга савдо қилингани аниқланмай қолиб кетди (яъни дирҳамга ёки диноргалиги), савдода пулнинг аниқланмаслиги уни фосид қилади. Ушбу ҳадиснинг ровийларидан бўлган мужтаҳид Саммок ибн Ҳарб ҳам айни шу раъйни айтган”.

Ҳадиснинг ровийси Термизий ўзининг “Сунан”ида ушбу ҳадис тўғрисида шундай деган: “Бир байнинг ичида икки бай тўғрисида баъзи аҳли илмлар шундай дейишган: “Сотувчи ҳаридорга “Ушбу кўйлакни ўн нақдга, ёки йигирма насияга сотдим” деса ва ҳаридор “олдим” деб жавоб қайтарса. Ушбу ҳолатда икковлари айтилганнинг қайси бирига келишганларини аниқлаб кейин тарқалишса, бай дуруст бўлиб кетаверади, яъни ҳаридор нақдгами ёки насиягами, қайси бирига олганини аниқласа, “йигирма насияга олдим” деса масалан, бундай ҳолатда бай дуруст бўлиб кетаверади. Агар нақд ёки насиянинг бири тайинланмасдан, сотувчи аётган биринчи сўз билан тарқалишса, бу ҳолатда бай ҳаром бўлади, чунки байни нақдга қилиндими ёки насиягами, аниқ тайин қилинмади”.

Ибн Қуддома Мақдисий “Ал-муғний Ал-лабиб” китобида шундай дейди: “Бир байнинг ичида иккита байдан қайтариш ҳадисининг тафсири тўғрисида баъзи аҳли илмлар шундай дейишган: Сотувчи ҳаридорга “ушбу қулни ўн нақдга, ёки йигирма насияга, ёки бирон ери синган майиб бўлган ҳолида ўнга, ёки соғ – саломат ҳолида йигирмага сотдим” деса, бу бай ботилдир. Мана шу ҳолатдаги бай юқоридаги ҳадисда айтилган ҳолатдир. Бу ҳадисни Молик, Саврий, Исҳоқлар мана шундай раъй билан таржима қилишган. Ботилликнинг сабаби ҳаридорга айтилаётган таклифларнинг биронтаси аниқ тайин қилинмади”.

Иккинчиси. Имом Шофеъий роҳимаҳуллоҳ бу ҳадис мадлули тўғрисида шундай раъйни айтган: “Бир одам бошқа бир одамга “Ушбу ҳовлимни сенга йигирма динорга сотдим, лекин менга ўз қулингни йигирма динорга сотишинг шарти билан” деса, бу бай фасод бўлади ва Термизийнинг ҳадисида Росулуллоҳ битта байда иккита байдан қатаришдан кўзда тутган мурод шудир”.

Музаний Термизийнинг “Сунан”ига шарҳида, ушбу ҳадиснинг мадлули тўғрисида қуйидагича раъйни айтган: “Сотувчи ҳаридорга “Ушбу қулимни сенга йигирма динорга сотдим, лекин сен менга ўз жория қулингни сотишинг шарти билан” деса, бу ҳолатда бай фосиддир, чунки қулни йигирма динорга баҳолаб унинг устига жорияни сотишни шарт қилиб қўшиб қўйди, бу эса байга алоқаси бўлмаган ташқи шарт бўлгани учун бай фосид бўлди”.

Учинчиси. Абул Ало Муборакфурий Термизий “Сунан”ининг шарҳи “Туҳфат ул ахфазий”да шундай дейди: “Бир бай ичида икки бай ҳадиси тўрғисида шундай тафсир ҳам айтилган: Бир одам бир ой муддатда бериш шарти билан бир қоп буғдойга бай салам қилса, бир ой ўтиб, бўйдойни топшириш вақти келганда, буғдой эгаси (яъни деҳқон) пул берганга “Мен сенга беришим керак бўлган бир қоп буғдойни икки ой муддатда бериш шарти билан, мени ўзимга икки қопга сотгин” деса, бу ҳолатда бай фосид бўлади ва ҳадисда айтилган бир байни ичига иккинчи байни киргазиб юбориш ҳолати шу ерда кўринади”.

Бу тўғрида менинг раъйим. Келтирилган учала важҳларнинг ичида далили бақувватроғи биринчи ҳолатдаги Имом Термизийдан келтирилаётган раъй, дейиш ўринли. Чунки биринчи ҳолатни ушбу ҳадисни ривоят қилган одам, Имом Термизийнинг ўзи тафсир қилиб беряпти. Ва бир байнинг ичига иккинчи бай киргизиб юборилаётгани ҳам бошқаларга қараганда ёрқинроқ кўриниб турибди.

Энди саволга қайтадиган бўлсак, ушбу ҳадиснинг мадлули тўғрисида келтирилган учала важҳларнинг ҳар қайсисини тўғри деб қабул қилинган тақдирда ҳам, саволда келтирилган воқеликка тушмайди, тўғри келмайди. Саволдаги ҳолатда бир байга иккинчи бай киргазиб юборилаётгани йўқ, балки бу ерда бир нарсани сотиб олиш учун пул сифатида иккита нарсадан фойдаланиляпти холос. Валлоҳу аълам.

Ҳизб ут – Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Муслим

07.09.2016й.