بسم الله الرحمن الرحيم

Ҳидоят ва залолат

2-қисм

Ҳидоят ва залолат ҳақида мақола ёзишимиздан мақсад, мусулмонларнинг ҳидоят ва залолат ҳақидаги тушунчаларининг ҳеч қандай шубҳа ва ноаниқлик қолмайдиган даражада аниқ ва равшан бўлишини таъминлашдир. Зеро, инсоннинг ҳидоят топиши ёки залолатга кетиши унинг учун тақдирий масаладир. Мусулмонларда эса, бу масалада ҳеч қандай ноаниқлик бўлиши мумкин эмас.

1. Шаръий қариналар. Жуда кўп оятлар ҳидоятни, адашиш ва адаштиришни бандага нисбатлаб келган. Аллоҳ Таоло айтади:

فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا

– „Бас, ким ҳидоят йўлига юрса, фақат ўз фойдасига юрган бўлур. Ким (у ҳидоят йўлидан) озса, фақат ўзининг зиёнига адашган бўлур“.                         (10:108)

Яна айтади:

وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ

– „(Чунки) шайтон уларни бутунлай йўлдан оздиришни истайди“. (4:60)

Яна айтади:

وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَمَا يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ

– „Аҳли китобдан бир тоифаси сизларни (ҳақ динингиздан) адаштирмоқни хоҳлайди. Лекин улар ўзлари сезмаган ҳолларида фақат ўзларинигина адаштирадилар, холос“. (3:69)

Бу оятларнинг мазмунида инсоннинг ўзи ҳидоят ва залолатни қилишига, ўзини ўзи адаштириши, бошқани адаштиришига ва шайтон ҳам адаштиришига очиқ далолатлар мавжуд. Бу ерда ҳидоят ва залолатнинг нисбати инсон ва шайтонга бериляпти, яъни инсон ўзи тарафидан ҳидоятланиб, ўзи тарафидан адашади. Бу эса ҳидоят ва залолатнинг Аллоҳга нисбати уни бажариш нисбати эмас, балки яратиш нисбати эканига қаринадир. Бошқача сўзлар билан айтганда, Аллоҳ ҳидоят ва залолатни бошқа ҳар қандай нарсани яратгани каби яратди. Агар бу оятларни бир-бирига ёнма-ён қўйиб, ташриъий жиҳатдан тушунсак, уларнинг ҳар бири бошқа-бошқа жиҳатга йўналганини кўрамиз. Масалан, бир оятда:

قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَق

– „Айтинг: «Аллоҳ ҳақ йўлга ҳидоят қилур»“,   (10:35)

деса, бошқасида:

فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ

– „Ким ҳидоят йўлига юрса, фақат ўз фойдасига юрган бўлур“,  (10:108)

дейди. Аввалгиси Аллоҳ ҳидоятлашига далолат қиляпти, кейингиси эса инсоннинг ўзи ҳидоятланади деяпти. Аввалги оятдаги Аллоҳнинг ҳидояти инсон қалбида ҳидоятни, яъни унда ҳидоят топиш қобилиятини яратиши, иккинчи оят эса инсон Аллоҳ яратган ҳидоятни топиш қобилиятини ишга солиб, ҳидоят топишини англатяпти. Яъни Аллоҳнинг ҳидояти – Аллоҳнинг инсон қалбига ҳидоятланиш, ҳидоят топиш қобилиятини берганлигидир. Инсон шу қобилиятдан фойдаланиб ҳидоят топади.

Шунинг учун бошқа оятда айтадики:

وَهَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ

– „Ва Биз уни икки баландликка йўллаб қўйдик-ку!“,  (90:10)

яъни яхшилик ва ёмонлик йўлига, биз унда ҳидоят қобилиятини яратдик ва ҳидоятга юришни ўз ихтиёрига ташлаб қўйдик. Ҳидоят ва залолатни инсонга нисбатлаётган бу оятлар, ҳидоятни бевосита бажаришни Аллоҳдан бандага буришга бўлаётган шаръий қариналардир.

2. Ақлий қариналар. Аллоҳ Таоло қиёмат кунида инсонни ҳисоб қилади, ҳидоят топган кишини мукофотлаб, адашган кимсани жазолайди. Ҳисобни инсоннинг амалига қараб белгилайди. Аллоҳ Таоло айтади:

فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَه ۩ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَه

– „Бас, ким (ҳаёти дунёдалик пайтида) зарра мисқоличалик яхшилик қилса, (Қиёмат кунида) ўшани кўрур. Ким зарра мисқоличалик ёмонлик қилса, уни ҳам кўрур!“     (99:7-8)

Яна айтади:

وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا

– „Аллоҳ мунофиқ ва мунофиқаларга ҳамда кофирларга улар абадий қоладиган жаҳаннам оташини ваъда қилди“.    (9:68)

Агар ҳидоят ва залолат нисбати Аллоҳга берилса, кофир, мунофиқ ва осийни жазолаши зулм бўлади. Аллоҳ эса бундай зулмдан олий ва буюкдир. Шунинг учун ҳидоят ва залолатни бевосита амалга ошириш нисбатини Аллоҳга беришдан буриб, уни йўқдан яратиш ва унга тавфиқ беришга қаратиш лозим. Ҳидоят ва залолатни бевосита амалга оширувчи эса банда бўлиб, Аллоҳ уни шунга кўра ҳисоб қилади. Бу ҳидоят ва залолатни Аллоҳга нисбатлаган оятлар ҳақидаги гап.

Аммо ҳидоят ва залолатни Аллоҳнинг хоҳишига нисбатлаган оятларга келсак:

يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ

– „У хоҳлаган кимсаларни йўлдан оздирур ва Ўзи хоҳлаган кишиларни ҳидоят қилур“.  (35:8)

Бу ердаги хоҳиш – ирода маъносида. Бу оятларнинг маъноси – бирор киши мажбурий ҳолда ҳидоятланмайди, бирор киши мажбурий ҳолда адашмайди, балки кимки ҳидоятланса, Аллоҳнинг ирода ва хоҳиши билан ҳидоятланади, кимки адашса, Аллоҳнинг иродаси ва хоҳиши билан адашади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Фаррух

08.02.2017й.