Иймон ақлий ёки тақлидий бўлади

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Бир нарсани ҳақиқатда қандай эканлигини аниқ ва тиниқ тасаввур қилиш учун у тўғрисидаги маълумотлар орқали фикрлайсиз. Бу ҳолат ўзингиз тасаввур қилишни ёки тушунишни истаган нарса устида ақл юритишдир. Шундай ақл юритиб ақидага иймон келтирилса, бу ақлий иймон ҳисобланади. Яъни ақида устида ақлий ҳужжатлар орқали фикр юритилиб, сўнг иймон шу ақлий йўл билан ҳосил бўлса, буни ақлий иймон дейилади.

Тақлиднинг луғавий маъноси бировга ўйламасдан эргашишдир. Бир нарса устида кимдир ёки кимлардир томонидан чиқарилган хулосага ўйламай эргашиш шу ишдаги тақлиддир. Кимнидир ақидага келтирган иймони сабаб қилиниб иймон келтириш тақлидий иймондир. Бунга мисол ота-боболарим мусулмонлиги учун мусулмонман, дейиш. Ақидага тақлидий иймон келтириш мумкин эмас.

وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلاَ يَهْتَدُونَ

– “Қачон (мушрикларга): “Аллоҳ нозил қилган ҳукмларга бўйсунингиз” дейилса, улар: “Йўқ, биз оталаримизни қандай йўлда топган бўлсак, ўшанга эргашамиз”, дейишади. Агар оталари ҳеч нарсага ақллари етмайдиган, тўғри йўлни тополмайдиган бўлсалар ҳам-а?!”  (Бақара:170)

Шу ерда эслатма бўлиши учун айтиб ўтамизки, жоиз эмаслиги шаръий ҳукмларга тақлид тўғрисида эмас, шаръий ҳукмлар бўйича мужтаҳидга тақлид жоиздир.

Оятлардаги ақл юритишга бўлган чақириқлар, ақл эгалари учун, дея қилинган мурожаатлар ақл юритиш кераклигига далилдир. Ҳар биримиз фикрлаб кўришимиз керак, ақидага бўлган иймонимиз тақлидий эмасми, Ислом талаб қилганидек ақлий иймон келтирганмизми? Аллоҳнинг борлиги тўғрисида, Қуръоннинг мўжизалиги тўғрисида исбот қилувчи далилларимиз борми? Ҳар бир мусулмон Ислом ақидасига ақлий тарзда иймон келтириши керак. Ваҳоланки, бугунги кунда мусулмонлар орасидаги оми инсонларни қўйинг, балки уммат орасида уламо сифатида танилган инсонлар ҳам ақидага ақлий иймон келтириш кераклигига эътиборсиз қарайдилар. Ҳатто бундан қайтариш ва танқид қилиш ҳолатлари ҳам юз бермоқда. Ақл ишлатиш кераклиги тўғрисида айтилган оятларга назар солинса, ақидани топишга чақиралаётганлиги тушунилади. Қолаверса, Пайғамбар с.а.в. нинг бошқа эътиқоддаги инсонлар билан баҳсларига эътибор берилса, аксар ҳолатларда ақлий баҳс юритилганлиги аён бўлади.

Инсон Ислом ақидасига ақл ишлатиб, яъни атрофдаги нарсаларга ва ўзига назар солиб ҳис қилган нарсалари тўғрисида фикрлаб кўрсагина тўғри иймонга эришади. Бунинг учун мусулмон сифатида диққат эътиборимизни ақида томонга қаратишимиз зарур. Шу йўлда тўғри фикрлабгина ақиданинг асл моҳиятини англашимиз мумкин бўлади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

21.10.2019й