بسم الله الرحمن الرحيم

Уйғониш тўғрисида туркумидан: Иймоннинг мукаммал бўлиши

Инсонларга айнан уйғониш нима эканлигини танитишдан кўзлаган мақсадимиз, улар уйғонишни таниш натижасида уйғониш сари ҳаракат қилсинлар, ин ша Аллоҳ!

Ақидага нисбатан иймоннинг мукаммал бўлиши ақиданинг ўзи ва шу ақида асосида яшаш қандай бўлиши борасида тўғри тасаввур хосил қилинишига сабаб бўлади. Ва ана шундай тасаввурга эга бўлган инсон юксак яшаш тарзи сари сабот билан ҳаракат қила олиши мумкин. Ақидага нисбатан иймоннинг мукаммал бўлиши шу иймоннинг ақлий бўлишлиги билан боғлиқ. Агар иймон ақл идрок қилиши натижасида иқрор бўлишга боғлиқ бўлмас экан, бундай иймон мукаммал дейилмайди. Иймоннинг ақлий бўлиши эса, иймон келтирилаётган нарсанинг далили ақл ёрдамида идрок қилинишини талаб қилади.

Идрок қилиш ақлнинг қадари (хусусияти) бўлиб, у инсоннинг сезгилари ёрдамида хис қилинадиган нарсалар устида содир бўлади. Шу ерда савол туғилиши мумкин: Жаннат ва жаҳаннам, фаришталар ва жинлар инсон учун ғайбку, лекин уларнинг борлигига қандай қилиб хис қилинадиган далиллар ёрдамида ақлий иймон келтириш мумкин? Албатта, бу жуда ўринли савол. Айтиб ўтилган юқоридаги ва булардан бошқа иймон келтириладиган ғайб нарсалар тўғрисидаги хабарларнинг манбаси ақлий иймон келтирилган манбалар бўлганлиги учун уларга келтираладиган иймон ҳам ақлий иймон бўлиб қолади. Яъни, Аллоҳ Таъолонинг борлигига иймон ақлий бўлганлиги учун У зот бизга хабарини берган нарсаларга келтирилган иймон ҳам ақлий бўлади, гарчи бу иймон нақл қилиниш натижасида хосил қилинган бўлсада.

Ислом ақидасига кўра аввало бу дунё ҳаётини яратган Яратувчи бор. У Аллоҳ Таъолодир. Аллоҳ Таъолонинг борлигига ақл идрок қиладиган далил орқали иймон келтириш керак. Яъни Аллоҳ Таъоло барча нарсани йўқдан бор қилган Вожибул Вужуд (яъни бор бўлиши зарур) зотдир. Аллоҳ бошқа тарафидан яратилмаган. Бошқа тарафидан яратилган нарса маҳлуқ бўлади ва у бошқа нарсаларни ярата олмайди. Яъни яратилган нарса маҳлуқдир унда Илоҳлик сифати бўлмайди, Аллоҳ Таъоло эса яратган ва У Илоҳдир.

Аллоҳ Таъоло «Оли Имрон» сурасида шундай дейди:

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ

– „Осмонлар в аЕрнинг яралишида ҳамда кеча ва кундузнин галмашиб туришида ақл эгалари учун (бир яратувчи ва бошқариб тургувчи зот мавжуд эканлигига) оят-аломатлар борлиги шубҳасиздир“.           (Оли Имрон. 190)

Барча нарсаларнинг Яратувчиси бўлиши кераклигини далиллаш қуйидагича амалга оширилади. Эътибор қаратадиган бўлсак бу дунё ҳаётида яратилган жамики нарсалар ожиз, нуқсонли ва ўзидан бошқага муҳтождир, улар чеклангандир, коинот, ҳаёт, инсон чеклидир.

Коинот жисмлардан таркиб топган бўлиб, у жисмларнинг барчаси чеклидир. Мисол учун юлдузлар ҳам сўнади, улар каби қуёш ҳам. Демак, коинотдаги барча нарса чекли экан, бундан маълумки чекли нарсалардан таркиб топган коинот ҳам чеклидир.

Ҳаётнинг чекли эканлигини икки жиҳатдан кўриш мумкин. Биринчиси: дунё ҳаётидаги нарсаларга эътибор қаратадиган бўлсак баъзи нарсаларда ҳаёт бор, баъзи нарсаларда эса ҳаётнинг йўқлигини кўрамиз. Демак, бу жиҳатдан ҳаётнинг чекланганлигини тушуниш мумкин. Иккинчи: Ҳаёт берилган нарсаларга диққат билан назар солсак шу нарсаларнинг, яъни инсон ва ҳайвонларнинг ўлими ёки ўсимликларнинг қуриб қолиши билан бирга уларнинг ҳар бирига берилган ҳаёт ҳам интиҳосига етади. Бундан кўринадики ҳаёт бир фардда, яъни бир бўлакда тугаяпти, бошқа нарсаларга ўтиб кетмаяпти. Бу ҳолат ҳам ҳаётнинг чекланганлигига далилдир.

Инсон эса барча соҳаларда ўтиб кета олмайдиган қандайдир чегарага бориб тўхтайди. Мисол учун оғир юк кўтара оладиган инсон ҳам маълум бир вазнгача кўтар олади, ундан кейин кўтара олмаслиги маълум. Ёки узоқ масофага югурадиган инсон ҳам албатта қанчадир масофадан кейин тўхташга мажбур бўлади. Булар каби кўплаб мисол келтиришимиз мумкин. Хатто ақл ҳам чекланган, у барча нарсани била олмайди, инсон бирор соҳада кўплаб нарсани билсада унинг чегараси бор, айнан шу соҳадаги ниманидир билмай қолиши табиий ёки бир соҳада кўплаб нарса билган инсон бошқа соҳада оддий нарсаларни билмаслиги мумкин.

Юқоридагилар коинот, инсон, ҳаёт бу уч нарса дунё ҳаётини ифодолашлигини назарда тутадиган бўлсак, дунё ҳаётидаги барча нарса чекланганлигини кўрамиз. Чекланган нарсалар эса ўзини ўзи ҳам ва ўзидан бошқа нарсани ҳам ярата олмайди. Демак, дунё ҳаёти ва ундаги барча нарса яратилган, ожиз, нуқсонли ва ўзидан бошқа нарсага муҳтож бўлган маҳлуқотлардир. Яратилган нарсаларнинг чекланганлигини исботлаш уларни яратган Яратувчиси бор эканлигини далили хисобланади.

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنْ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

– „Албатта, осмонлар ва Ернинг яратилишида, кеча ва кундузнинг алмашиб туришида, денгизда одамларга керакли нарсаларни олиб юрган кемаларнинг (сузишида) ва Аллоҳ осмондан туширган ва у сабабли ўлик ерни тирилтириб, бор жонзотни тарқатиб-ёйиб юборган сув деган неъматда ва шамолларнинг йўналтирилишида, осмон ва Ер орасидаги итоатгўй булутда – (булутларнинг ҳаммасида) ақлли кишилар учун оят-аломатлар бордир“    (Бақара. 164)

Ҳизб ут – Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

17.11.2016й.