Илмнинг аҳамияти
Илмнинг аҳамияти
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
Маълумки, илм ва олимларга ҳаётларидан жой олган амри-маъруф ва наҳий-мункар тушунчаларини англатишлари, ҳамда инсонларни тўғри йўлга бошлаб, яъни маъруф ишларга ундаб, нотўғри йўл — мункардан қайтаришлари учун катта ўрин ажратилган.
Ўз билимларини амаллар билан мустаҳкамлаш зарурлиги ҳақида гапирилганда, бу олимлар учун ҳам, бошқа мусулмонлар учун ҳам фарзи-айн, яъни ҳар бир мусулмонга фарз ҳисобланади, ундан ташқари олимлар бошқа мусулмонлар учун ҳам зарур бўлган билимларга эгадирлар. Бундай билимларга эга бўлишлик Уммат учун фарзи кифоя, яъни бир тоифа мусулмонларни бу фарзни бажаришлиги бошқалардан бу ишни соқит қилади. Ва бу масъулиятни ўз бўйнига олган олимларни катта мукофот кутади. Шу билан бирга билим олимларни ҳар бир мусулмон учун фарз бўлган бошқа вазифалардан озод қилмайди. Ушбу фарз амалларидан бири Халифаликни барпо этишдир. Масалан, бири мерос қонунларини билади, иккинчиси – тафсир соҳасининг билимдони, учинчиси – никоҳ ва оила муносабатларида ваколатли бўлган шаръий қози. Бундай ва бунга ўхшаш шахслар, умуман, бутун Умматдан талаб қилинаётган жамоий мажбуриятлардан озод бўлмаганлари каби, айниқса, ҳар бир мусулмондан талаб қилинган алоҳида вазифалардан ҳам озод қилинмайдилар. Ҳар бир мусулмонга тегишли бўлган ҳамма нарса уларга ҳам тегишли. Бугунги кунда уламоларнинг Ислом давлатини барпо қилишдан ҳар қандай баҳона билан қочишлари шариат бўйича мақбул эмас. Улар кўрсатилаётган бепарволик учун Аллоҳ олдида масъулдирлар ва Уммат олдида жавобгар бўлишлари керак.
Илм итоат ва ибодат учун зарурдир. Илм инсонни тақвога олиб боради. Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло шундай дейди:
إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ
“Аллоҳдан бандалари ичидан фақат олимларигина қўрқарлар”. (Фотир: 28)
Шунинг учун биз олимлар орасида намозда ҳам, жиҳодда ҳам олдинги сафларда турган мужоҳидлар борлигини кўрамиз, улар даъватда ҳам биринчи бўлиб ҳукмдорларни ҳисоб-китоб қилдилар, биринчи бўлиб куфр ва худосизлик ғояларига қарши чиқдилар. Улар одамларни тўғри илмга ва ўша илмга мувофиқ амал қилишга йўлладилар.
Исломдаги олимлар расмий мавқега, дунёвий даража ёки махсус мақомга эга эмаслар. Олимларни ўз билимларига кўра фақат буйруқ беришларини, бошқаларни эса уни бажаришларини ҳеч ҳам тасаввур қилиб бўлмайди. Аксинча, олимлар Аллоҳнинг буйруқларини бошқа барча мусулмонлар билан тенг асосда бажаришлари шарт. Аллоҳ Таолонинг хитоби бутун Умматга, шу жумладан, олимларга, Расулуллоҳ с.а.в.га ва саҳобаларга қаратилган.
Шариат илм ва олимларга эга бўлишликни Умматнинг вазифаси қилиб белгилаб қўйди, токи ҳақиқат ҳамиша аниқ бўлсин, амалга кўчсин. Олимлар хақни юзага чиқарувчи воситадирлар, у орқали мусулмонлар ўз Роббиларини танийдилар. Олимларнинг бор бўлиши мусулмонларнинг жамоий масъулияти — фарзи кифоядир. Агар олимлар бўлмаса, бутун Уммат гуноҳда бўлади, чунки мавжуд муаммолар бўйича Аллоҳнинг қонунларини ўрганиш имкониятидан маҳрум бўладилар. Бундан келиб чиқадики, ижтиҳод – фарзи кифоя, жамоий масъулиятдир. Мужтаҳидлар ҳеч бир вақтда йўқ бўлмаслиги керак, акс ҳолда айтганимиздек Уммат гуноҳда бўлади.
Табиатан одамлар олимларга мойилдирлар ва улардан илм олишни афзал кўрадилар. Шунинг учун олим илмига кеккаймаслиги, ҳоҳишлар ортидан илмсиз фатволар чиқариб мавқе ва мартабага интилмаслиги, ёки ҳукмдорни рози қилиш учун шариат таълимотини таъвил қилмаслиги керак. Шариатни англаш маъруф бўлса, риёкорлик, ҳокимиятга бўлган муҳаббат ва ўз илмларини арзонга сотиш истаги мункардир. Ҳукмдорларнинг олимларни ўз манфаатлари йўлида фойдаланадиган ҳодиса бор, айниқса бизнинг давримизда. Олимларни ўз сиёсий мақсадларида фойдаланишиб, уларни ҳукумат жосусларига айлантиришади. Шунинг учун биз бундай олимларга қандай пул сарфлашаётганини кўрамиз, чунки улар одамлар олдида кучли маърузалари билан машҳур олимлар сифатида турсинлар. Бу одамлар муҳим масалаларда мурожаат қиладиган муфтийларга айланадилар. Улар ҳукмдорларни рози қиладиган фатволар чиқарадилар, лекин Аллоҳни ғазаблантирадилар. Шариат матнларини хўжайинлари фойдасига таъвил қиладилар. Шунинг учун ҳукмдорлар рибони жорий қилмоқчи бўлсалар, бу уламолар матнларнинг маъноларини ўзлари истаган йўналишда буриб, унинг жоизлиги ҳақида гапирадилар. Агар ҳукмдорлар кофирлар давлатларига ёрдам сўраб мурожаат қилсалар, бу олимлар буни амалга оширишга ёрдам берадилар. Агар ҳукмдорлар сионистлар билан шартномалар тузишни жоиз деб билсалар, олимлар уларга риоя қилиш керак, дейишади. Улар ақл билан иш қилишга чақирилиши ва тўғри йўлга йўлланиши керак бўлган жосус олимлардир. Уммат бундай олимларнинг ҳатти-ҳаракатларига нисбатан қаттиққўл бўлиши, уларни маъқулламаслиги ва Шариатга зид бўлган ишларда уларга эргашиб қолмаслик учун уларни назорат қилиб туриши керак. Улар ва уларга ўхшаганлар ўз динларини қурбон қилишга тайёр бўлиб, ҳокимларининг оёқларига йиқилишади. Расулуллоҳ ﷺнинг ушбу сўзлари уларга нақадар мос келади:
إنّ َ أخْوَفَ م َ ا أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي كُلُّ مُنَافِقٍ عَلِيمِ اللِّسَانِ
“Дарҳақиқат, мен ўз Умматим учун ҳар қандай гапга чечан мунофиқлардан қўрқаман”. (Имом Аҳмад ривояти)
Уммат шундай олимларнинг исмларини билиши керак-ки, токи бошқалар уларнинг фатволарини тўрига тушмасин. Улар дунёвий ҳаётни абадий ҳаётдан афзал кўрдилар.
Агар мусулмонлар маъруфни бажариб, бошқаларга буюриш шунингдек, мункардан тийилиб, уни таъқиқлаш мажбуриятига риоя қилсалар, уларнинг шахсий ҳаётидаги ишлари тузалади. Мусулмон киши ўз уйида бунга риоя қилиб, атрофидаги инсонларни ҳам мажбур қилса ва савдо-сотиқ қилганида, атрофдагилар билан муносабатларда шунга риоя қилса, диннинг муҳим жиҳати бажарилади. Лекин, айтганимиздек, диннинг мақсади бўйсунишдир, яъни бутун жамият маъруфни бажариши, мункарни тарк этиши керак, шунда ҳар қандай бўлаги, шахс сифатида ҳам, жамоат сифатида ҳам Аллоҳ Таолонинг буйруқларидан узоқлашмаслиги керак. Жамият фақат шахслардан иборат эмас. Жамият – ўзидан ҳаётдаги барча масалаларни тартибга солувчи тузум балқиб чиқадиган ақида билан бирлашган инсонлардир. Агар шахс бу жамиятда мўмин бўлса ҳам, у жамиятнинг фақат бир тоифасидир, аммо бошқа тоифалар ҳам борки, улар орасида ҳам Аллоҳнинг Қонуни амал қилиши керак. Барча мусулмонларга ўз ҳаётларида Исломни татбиқ қиладиган Халифа сайлашлари буюрилган. Тақвонинг кучи билан бажарилмаган нарсани Халифа қиличнинг кучи билан бажаришга мажбур қилади. Аллоҳ Таоло Қуръон воситаси билан ушламаган нарсани ҳоким воситасида ушлайди. Шариат Ислом ақидасини юксалтиришни, ҳимоя қилинишини ва уни Ислом Давлати орқали барча одамларга етказишни буюради. Шариат тузумни ва уни Исломий Давлатда қандай қўлланилишини тушунтирди. Ҳатто диннинг чўққиси ҳисобланган жиҳод ва унинг воситасида қилинадиган даъват ҳам давлат елкасида. Имом Ғаззолий шундай дейди: "Қуръон ва Султон — эгизакдир. Қуръон- пойдевор, Султон- қўриқчи. Ҳеч қандай пойдевори бўлмаган нарса йўқ қилинади. Қўриқчиси бўлмаган нарса йўқолади".
“Исломга даъват” китобидан
Аҳмад Махмуд
